Phân tích văn bản Thời xa vắng của Lê Lựu

Đề bài: Anh/ chị hãy viết một bài văn nghị luận (khoảng 600 chữ) phân tích văn bản Thời xa vắng của Lê Lựu

THỜI XA VẮNG (trích)

(Lê Lựu)

Tóm tắt tiểu thuyết Thời xa vắng: Giang Minh Sài sinh ra trong gia đình nho giáo, học giỏi, là niềm hi vọng của cả gia đình và dòng họ. Theo tư tưởng cũ, 12 tuổi Sài bị ép kết hôn với Tuyết – một cô gái hơn anh 3 tuổi. Sau đó Sài gặp và yêu Hương. Tuổi trưởng thành, Sài đăng kí nhập ngũ đi B. Vào chiến trường, Sài là một cá nhân điển hình của đơn vị. Sau 11 năm ở chiến trường trở về, Sài li dị Tuyết, cưới Châu nhưng cuộc hôn nhân không hạnh phúc. Cuối cùng, Sài về quê sống, tham gia phát triển quê hương mình.

Đoạn trích kể về những ngày đầu Sài vào chiến trường:

Vượt qua sông Bạc được một đêm Sài phải nằm lại. Đã ba ngày lên cơn sốt li bì bỏ cơm, đến chiều anh vẫn cuốn võng chống gậy ra đi. Đêm nay anh không còn biết gì nữa. Mắt đã dại đi, da tím bầm và quai hàm cứng ngắc không thể nuốt nổi chén sâm cô y tá vừa pha. Đợi tiêm một loạt ba mũi thuốc xong hai chiến sĩ của đơn vị phải ở lại cùng cô y tá, người còn lại cuối cùng ở bãi khách, khiêng Sài đến trạm quân y binh trạm cách đẩy một ngày đường. Như tất cả những người chiến sĩ ra mặt trận lúc bấy giờ mục đích thiêng liêng và cao cả của họ là được giết giặc lập công nhưng hai người đã phải ở lại trạm quân y suốt sáu tháng trời. Khiêng Sài đến nơi, họ phải nuôi quân thay cho một cô nuôi quân bị thương trên đường đi lấy nước và một cô đang lên cơn sốt. Mới đầu do yêu cầu của trạm và không nỡ bỏ bạn đang từng giờ không biết sống chết ra sao, về sau trạm phải di chuyển liên miên và thương binh càng nhiều hai chiến sĩ nhận quyết định thành quân số chính thức của binh trạm 37.

Những ngày sốt liên miên, những cơn co giật của trận sốt ác tính tưởng không thể nào qua được, sáu tháng Sài mới ra khỏi bệnh viện. Anh được điều làm trung đội trưởng thuộc đại đội công binh giữ ngầm Ông Thao ở phía Nam Xê Băng Hiêng⁽¹⁾. […] Về đến đơn vị anh ra mặt đường ngay. Đại đội trưởng quyết định anh ở nhà nghỉ thêm một tuần. […] Được nghỉ thêm ít ngày Sài có khoẻ ra nhưng anh thèm rau quả và rất muốn đi kiếm, bất kể là rau gì. Còn là lính mới anh không thể vượt qua những núi đá và rừng cây đã bị chết độc hoá học làm cháy khô. Chiều ý anh, ngày hôm sau đại đội trưởng cho liên lạc dẫn Sài đi kiếm rau, kiếm măng, nấm và quả chua. Đi và về phải hai ngày nhưng cứ mang ruốc, lương khô đủ tiêu chuẩn cho bốn ngày. Hai anh em khoác súng, ba lô đi từ sáng sớm, khoảng quá chiều đã đến khu rừng thưa, cao ráo, phần nhiều là lim, săng lẻ và cây bông tàu tròn thẳng tuồn tuột, vỏ trắng nhợt nhưng lại rắn đinh. Cậu liên lạc tên là Thêm. Cậu ta đi thoăn thoắt, nói thoăn thoắt, dường như khu rừng này là vườn nhà của cậu ta. Chỗ nào có rau, con suối ở dưới chân chảy đi đâu, chỗ nào có nấm mới? Anh có thích uống mật ong không? Thôi để đến mai, lúc nào uống hết nước có bị đông đựng mật ong ta mới “dứt điểm”. Cứ tưởng cậu ta đã ở vùng này nhiều, sau mới biết là Thêm cũng chỉ đến đây lần đầu. Vừa tinh nhanh, vừa liều lĩnh, đi đến bất cứ chỗ nào Thêm cũng không bỏ qua một chi tiết nhỏ. Chỉ cần vài tiếng buổi chiều hai người đã lấy được một ba lô măng nứa và một bọc phải đến hai cẫn mộc nhĩ. Chuyến đi có thể gọi là vô cùng thắng lợi nếu không có trận mưa đêm mà họ không ngờ tới,…

Lược một đoạn: Sau cơn mưa, Sài và Thêm gặp một tốp phản lực ném bom. Thêm bị thương, máu ra nhiều, Sài cõng Thêm tìm về đơn vị.

Không hiểu mới nửa đêm hay đã gần sáng. Không hiểu mình đang nằm ở bãi biển hay trong gian buồng xây kín quanh năm ngày cũng như đêm! Chỉ thấy hơi lành lạnh ở lưng. Muốn giơ tay lên nhưng không tài nào nhấc nổi. Phải ủ ở như muốn giãy giụa, muốn vùng đạp mới mở được mắt ra. Sài sờ lên lưng. Không có Thêm. Quờ ra xung quanh cũng không thấy. Mồ hôi anh toả ra, hai chân muốn khuỵu xuống. Anh bẩm đèn loang loáng ra tứ phía. Chỗ nào cũng thấy um tùm đen tối, cũng như là nơi  rình rập của kẻ địch. Định cất tiếng gọi, lưỡi ríu lại cổ họng nghẹn khô, Sài không sao cất nổi một lời, dù là nhỏ nhoi. Sau phút choáng váng, anh lội xuống suối bẩm đèn tìm bạn. Lội giật lùi được đến đầu gối nước anh nhận ra Thêm đang giang hai tay nằm sấp ở bờ suối. Sài mừng rỡ xô đến gọi bạn. Vừa chạm đến người Thêm, anh đã run bắn lên. Nhìn bạn gục xuống mặt nước anh hiểu vì sao nên nông nỗi này. Anh muốn kêu lên. Không kêu nổi. Anh muốn khóc, khóc không ra nước mắt. Nỗi căm giận chính mình trào lên trong anh. Bất chấp cả sợ hãi anh xốc bạn lên cổ cõng Thêm lội theo bờ suối. Lúc bấy giờ anh chưa hề có cảm giác hoặc không còn cảm giác là bạn đã chết, chỉ thấy có bạn trên lưng, anh thấy vững tâm hơn. Và cũng không hiểu, mãi sau này cũng không ai giải thích được tại sao anh lại cõng nỗi người bạn đã hi sinh trên người luồn rừng, lội suối suốt mười lăm tiếng đồng hồ. Đến con đường giao liên, anh ngã vật ra. Hai người nằm nghiêng úp mặt vào nhau như hai người bạn tri kỉ đang trò chuyện, tay anh ôm ngang lưng bạn, và bạn gác cái chân bị thương qua người anh. Đến gần mới biết cả hai người lính trẻ ấy đều như đang ngủ rất ngon lành.

(Lê Lựu, Thời xa vắng, NXB Văn học, Hà Nội, 2021, tr.114-118)

Chú thích:

(1) Xê Băng Hiêng: tên dòng sông bắt nguồn từ phía tây dãy núi Trường Sơn, ở địa phận xã Hướng Lập, huyện Hướng Hoá của tỉnh Quảng Trị, chảy về phía tây biên giới Lào – Việt.

Bài làm Phân tích văn bản Thời xa vắng của Lê Lựu

A. Yêu cầu:

– Đảm bảo yêu cầu về hình thức, dung lượng

+ Viết đúng hình thức bài văn đầy đủ ba phần Mở bài, Thân bài, Kết bài.

+ Đảm bảo dung lượng khoảng 600 chữ.

– Xác định đúng vấn đề nghị luận: Phân tích văn bản ngữ liệu “Thời xa vắng” của Lê Lựu.

– Lựa chọn được các thao tác lập luận phù hợp; kết hợp nhuần nhuyễn lí lẽ và dẫn chứng; trình bày được hệ thống ý phù hợp theo bố cục ba phần của bài văn nghị luận.

B. Hướng dẫn gợi ý

* Mở bài:

– Giới thiệu tác giả Lê Lựu: một trong những nhà văn tiêu biểu thời kỳ chống Mỹ, có phong cách viết chân thực, sâu sắc, phản ánh số phận con người trong chiến tranh và hậu chiến.

– Giới thiệu tiểu thuyết Thời xa vắng và đoạn trích: khắc họa hình tượng người lính Giang Minh Sài những ngày đầu ra chiến trường, qua đó làm nổi bật vẻ đẹp phẩm chất của thế hệ trẻ thời chiến.

– Dẫn dắt, nêu vấn đề: Đoạn trích thể hiện rõ nghị lực, tình đồng đội và phẩm chất anh hùng của người lính trong chiến tranh.

Trong dòng chảy của văn học Việt Nam hiện đại, đề tài người lính và chiến tranh cách mạng luôn là mạch nguồn cảm hứng bất tận, nơi các nhà văn gửi gắm niềm tri ân, thấu hiểu và suy ngẫm sâu sắc về con người trong khói lửa chiến tranh. Nhà văn Lê Lựu, một cây bút trưởng thành trong thời kỳ chống Mỹ, đã góp phần làm giàu thêm mảng đề tài ấy bằng tiểu thuyết Thời xa vắng, tác phẩm giàu chất tự sự và chiều sâu nhân bản. Đoạn trích “Những ngày đầu Giang Minh Sài bước vào chiến trường” tiêu biểu cho phong cách viết của ông, khi chân thực tái hiện hiện thực khốc liệt của chiến tranh, đồng thời tôn vinh vẻ đẹp tâm hồn, lý tưởng và nghị lực của người lính Việt Nam trong những năm tháng gian lao mà hào hùng

* Thân bài:

a) Hoàn cảnh nhân vật

– Sài là chàng trai trẻ, mới vào chiến trường, gặp thử thách khắc nghiệt: bệnh sốt ác tính, cái chết cận kề, rồi đối diện bom đạn kẻ thù.

– Thêm: người đồng đội trẻ trung, hồn nhiên, gắn bó với Sài trong hành trình đi kiếm rau rừng.

b) Diễn biến và phẩm chất nổi bật

– Sức mạnh nghị lực, ý chí kiên cường

+ Mặc dù bệnh nặng tưởng chừng không qua khỏi, Sài vẫn gượng dậy, chống chọi với tử thần để tiếp tục trở lại chiến đấu.

+ Thể hiện tinh thần bền bỉ, vượt lên trên giới hạn thể xác.

– Tình đồng chí, đồng đội sâu nặng

+ Khi Thêm bị thương nặng, Sài dốc hết sức cõng bạn suốt mười lăm tiếng qua rừng, qua suối.

+ Dù Thêm đã hi sinh, Sài vẫn không bỏ bạn lại phía sau; hình ảnh hai người lính nằm cạnh nhau như “hai người bạn tri kỉ đang trò chuyện” gợi xúc động bi tráng.

+ Đây là minh chứng sinh động cho tình đồng đội – một giá trị nhân văn cao đẹp của người lính Việt Nam.

– Vẻ đẹp của người lính thời chiến

+ Gan dạ, dũng cảm, kiên cường.

+ Giàu tình thương, biết sống vì đồng đội, vì tập thể.

+ Hình ảnh Sài trở thành biểu tượng của thế hệ thanh niên thời kháng chiến – bình dị mà anh hùng.

c) Nghệ thuật

– Tự sự kết hợp miêu tả và trữ tình, ngôn ngữ giản dị, chân thực.

– Xây dựng chi tiết đầy ám ảnh: cơn sốt tử thần, hành trình cõng bạn suốt 15 tiếng, cái chết lặng lẽ mà bi tráng của Thêm.

→ Làm nổi bật hiện thực chiến tranh khốc liệt nhưng cũng ngời sáng tình người.

d) Ý nghĩa, giá trị

– Đoạn trích góp phần khẳng định vẻ đẹp tinh thần, phẩm chất cao quý của người lính trong chiến tranh.

– Gợi cho thế hệ hôm nay niềm tự hào, đồng thời là lời nhắc nhở về trách nhiệm sống tốt, sống có lý tưởng để xứng đáng với sự hi sinh của cha anh.

* Kết bài:

– Khẳng định giá trị đoạn trích: khắc họa thành công hình tượng người lính trong chiến tranh, gợi bi tráng mà nhân văn.

– Đánh giá đóng góp của Lê Lựu: không chỉ phản ánh hiện thực chiến tranh mà còn làm sáng ngời vẻ đẹp con người Việt Nam.

– Liên hệ: hình tượng người lính trong Đồng chí (Chính Hữu), Những ngôi sao xa xôi (Lê Minh Khuê) – cùng tỏa sáng vẻ đẹp lý tưởng và tình đồng đội.

Có thể nói, đoạn trích Thời xa vắng của Lê Lựu đã khắc họa sâu sắc hình tượng người lính trong chiến tranh, những con người kiên cường, giàu nghĩa tình và luôn tỏa sáng giữa gian khổ. Tác phẩm không chỉ tái hiện một thời lửa đạn oanh liệt mà còn gửi gắm thông điệp nhân văn về lòng biết ơn, trách nhiệm và khát vọng sống đẹp của con người hôm nay. Đặt bên cạnh hình tượng người lính trong Đồng chí của Chính Hữu hay Những ngôi sao xa xôi của Lê Minh Khuê, ta càng nhận ra vẻ đẹp bất tử của thế hệ cầm súng, những con người đã biến gian khổ và hi sinh thành biểu tượng sáng ngời của chủ nghĩa anh hùng cách mạng Việt Nam.