Đề bài: Phân tích sự thiện lương của nhân vật Huấn Cao trong truyện “Chữ người tử tù”
Bài văn mẫu Phân tích sự thiện lương của nhân vật Huấn Cao trong truyện “Chữ người tử tù”
Trong nền văn xuôi hiện đại Việt Nam, Nguyễn Tuân là một cây bút độc đáo, tài hoa và uyên bác, người suốt đời miệt mài đi tìm cái đẹp và nâng niu cái đẹp như một giá trị tối thượng của đời sống tinh thần con người. Đối với ông, cái đẹp không chỉ tồn tại ở hình thức tài năng, sự tinh xảo của nghệ thuật, mà còn phải được kết tinh từ chiều sâu nhân cách, từ một “thiên lương” trong sáng. Quan niệm ấy được thể hiện tập trung và sâu sắc trong truyện ngắn Chữ người tử tù – một tác phẩm xuất sắc in trong tập Vang bóng một thời. Ở đó, nhân vật Huấn Cao hiện lên không chỉ như một con người tài hoa, khí phách hiên ngang, mà trước hết và trên hết là một con người có thiện lương cao đẹp. Chính sự thiện lương ấy đã làm nên giá trị nhân văn sâu xa của hình tượng Huấn Cao, đồng thời thể hiện tư tưởng thẩm mỹ đặc sắc của Nguyễn Tuân: cái đẹp chân chính phải gắn liền với cái thiện, với nhân cách và thiên lương trong sáng.
Trước khi đi sâu phân tích, cần hiểu rõ khái niệm “thiện lương” – hay “thiên lương” – trong quan niệm nghệ thuật của Nguyễn Tuân. Thiện lương là lòng tốt, là bản chất hướng thiện, là khả năng phân biệt rạch ròi giữa cái đúng và cái sai, cái cao cả và cái thấp hèn. Thiên lương không phải là sự yếu mềm, cam chịu, mà là phẩm chất đạo đức bền bỉ, không bị vấy bẩn trước hoàn cảnh, không bị khuất phục trước quyền lực. Với Nguyễn Tuân, thiên lương là phần tinh khiết nhất trong con người, là điểm tựa để cái đẹp tồn tại và tỏa sáng. Huấn Cao chính là hiện thân tiêu biểu của thiên lương ấy.
Sự thiện lương của Huấn Cao trước hết thể hiện trong quan niệm sống và quan niệm về cái đẹp của ông. Huấn Cao là người có tài viết chữ đẹp nổi tiếng khắp vùng, nhưng ông không bao giờ coi tài năng ấy như một công cụ để cầu lợi. Ông khẳng định dứt khoát: “Ta nhất sinh không vì vàng ngọc hay quyền thế mà ép mình viết câu đối bao giờ.” Câu nói ấy không chỉ thể hiện khí phách của một kẻ sĩ, mà còn cho thấy sự trong sạch tuyệt đối trong nhân cách. Với Huấn Cao, chữ viết không đơn thuần là sản phẩm nghệ thuật, mà là kết tinh của nhân cách, của tâm hồn. Vì thế, việc cho chữ không thể bị mua chuộc, không thể đặt trong mối quan hệ đổi chác tầm thường. Thái độ ấy thể hiện rõ một tấm lòng thiện lương: cái đẹp phải được gìn giữ, nâng niu và trao gửi đúng chỗ, đúng người. Một con người không có thiên lương sẽ dễ dàng đánh đổi tài năng để đổi lấy lợi ích; Huấn Cao thì ngược lại, ông chấp nhận cái chết chứ không để cái đẹp của mình bị hoen ố.
Không chỉ thể hiện trong quan niệm, thiện lương của Huấn Cao còn bộc lộ rõ trong cách ông ứng xử với người đời. Khi mới vào ngục, Huấn Cao tỏ ra lạnh lùng, khinh bạc, thậm chí là thô lỗ với viên quản ngục. Ông thẳng thừng nói: “Ngươi hỏi ta muốn gì? Ta chỉ muốn có một điều: là nhà ngươi đừng đặt chân vào đây.” Thoạt nhìn, đó dường như là thái độ ngạo mạn, coi thường kẻ khác. Nhưng nếu nhìn sâu hơn, ta sẽ thấy đằng sau thái độ ấy là một nhân cách có ranh giới đạo đức rõ ràng. Huấn Cao không chấp nhận sự lẫn lộn giữa thiện và ác, giữa cái đẹp và cái xấu. Trong mắt ông, nhà tù là biểu tượng của bạo lực và phi nhân tính; những kẻ đại diện cho quyền lực nhà tù – dù có tỏ ra nhã nhặn – vẫn thuộc về phía đối lập với tự do và nhân phẩm con người. Sự lạnh lùng của Huấn Cao không xuất phát từ ác ý, mà từ một thái độ sống ngay thẳng, không thỏa hiệp với cái xấu. Đó chính là biểu hiện của thiện lương: dám giữ mình trong sạch, dám từ chối những mối quan hệ không xứng đáng.
Tuy nhiên, thiện lương của Huấn Cao không phải là sự cứng nhắc hay cố chấp. Trái lại, đó là một thiện lương biết rung động trước cái tốt đẹp, biết trân trọng tấm lòng chân thành của người khác. Khi nhận ra viên quản ngục không phải là kẻ tầm thường, mà là một người có “sở thích cao quý”, có “biệt nhỡn liên tài”, Huấn Cao đã thực sự xúc động. Ông thốt lên: “Nào đâu có biết một người như thầy Quản đây mà lại có những sở thích cao quý như vậy. Thiếu chút nữa, ta đã phụ mất một tấm lòng trong thiên hạ.” Lời nói ấy là minh chứng rõ ràng cho bản chất thiện lương của Huấn Cao. Một con người ích kỷ, tự cao sẽ không bao giờ thừa nhận sai lầm của mình; một con người có thiên lương thì khác, họ biết hạ thấp cái tôi để trân trọng cái thiện nơi người khác. Sự thay đổi thái độ của Huấn Cao không làm ông kém đi vẻ hiên ngang, mà ngược lại, càng làm nổi bật chiều sâu nhân cách: cứng rắn với cái xấu, nhưng mềm lòng trước cái đẹp và cái thiện.
Đỉnh cao của sự thiện lương trong nhân vật Huấn Cao được thể hiện tập trung và rực rỡ nhất trong cảnh cho chữ – một cảnh tượng “xưa nay chưa từng có”. Đó là nơi cái đẹp, cái thiện chiến thắng hoàn cảnh tăm tối, bạo lực. Trong không gian ngục tù ẩm thấp, tối tăm, “đầy mạng nhện, phân chuột”, nơi con người thường bị hạ thấp đến tận cùng của nhân phẩm, Huấn Cao vẫn ung dung cho chữ, vẫn giữ cho tâm hồn mình sự trong sáng tuyệt đối. Ông không chỉ cho chữ, mà còn cho đi cả tâm huyết, cả nhân cách của mình. Những nét chữ “vuông lắm, đẹp lắm” không chỉ là sản phẩm của tài năng nghệ thuật, mà còn là biểu tượng của thiên lương – ngay thẳng, trong sạch, không vẩn đục.
Điều đáng nói hơn, trong khoảnh khắc ấy, Huấn Cao không chỉ là người ban phát cái đẹp, mà còn là người gieo mầm thiện lương. Sau khi cho chữ, ông khuyên viên quản ngục: “Ở đây lẫn lộn. Ta khuyên thầy Quản nên tìm về nhà quê mà ở, đã giữ được thiên lương cho lành vững, rồi hãy nghĩ đến chuyện chơi chữ.” Lời khuyên ấy thể hiện rõ chiều sâu nhân đạo của nhân vật. Huấn Cao không giữ thiện lương cho riêng mình, mà mong muốn người khác cũng giữ được thiên lương. Đó là một hành động vị tha, cao thượng. Ông hiểu rằng cái đẹp không thể tồn tại lâu dài trong môi trường ô uế; muốn giữ cái đẹp, trước hết phải giữ cho tâm hồn mình trong sạch. Sự thiện lương của Huấn Cao vì thế không chỉ mang tính cá nhân, mà còn mang ý nghĩa khai sáng, dẫn dắt.
Qua hình tượng Huấn Cao, Nguyễn Tuân đã thể hiện một quan niệm thẩm mỹ sâu sắc: cái đẹp chân chính bao giờ cũng gắn liền với cái thiện. Huấn Cao là con người tài hoa, nhưng nếu chỉ có tài mà không có thiện lương, ông sẽ không trở thành biểu tượng nghệ thuật lớn đến vậy. Chính thiên lương trong sáng đã làm cho tài năng của ông trở nên cao quý, khiến những nét chữ không chỉ đẹp về hình thức mà còn đẹp về đạo lý. Đồng thời, Nguyễn Tuân cũng gửi gắm niềm tin vào con người: ngay trong hoàn cảnh tăm tối nhất, thiện lương vẫn có thể tỏa sáng và cảm hóa lòng người.
Có thể nói, Huấn Cao là một hình tượng lý tưởng hóa, mang đậm dấu ấn phong cách Nguyễn Tuân. Nhưng sự lý tưởng hóa ấy không làm nhân vật xa rời đời sống, bởi đằng sau vẻ đẹp phi thường là một thông điệp nhân văn sâu sắc: con người có thể bị trói buộc về thể xác, nhưng nếu còn giữ được thiên lương, họ vẫn là những con người tự do về tinh thần. Trong xã hội đầy rẫy những giá trị giả trá, sự thiện lương của Huấn Cao trở thành một chuẩn mực đạo đức, một lời nhắc nhở về trách nhiệm giữ gìn nhân cách con người.
Kết lại, nhân vật Huấn Cao trong Chữ người tử tù không chỉ là biểu tượng của tài hoa và khí phách, mà trước hết là hiện thân của sự thiện lương cao đẹp. Qua hình tượng ấy, Nguyễn Tuân đã khẳng định giá trị vĩnh hằng của thiên lương trong đời sống con người và trong nghệ thuật. Cái đẹp đích thực không nằm ở quyền lực hay danh vọng, mà ở một tâm hồn trong sạch, biết trân trọng cái thiện và lan tỏa cái thiện đến người khác. Chính điều đó đã làm nên sức sống bền bỉ của tác phẩm và khẳng định vị trí độc đáo của Nguyễn Tuân trong nền văn học Việt Nam hiện đại.
