Phân tích văn bản Bức tranh của Nguyễn Minh Châu

Đề bài: Anh/ chị hãy viết một bài văn nghị luận (khoảng 600 chữ) phân tích văn bản Bức tranh của Nguyễn Minh Châu

BỨC TRANH (trích)

(Nguyễn Minh Châu)

“Tôi có tính hay lãng quên những việc không đáng quên một chút nào, nhưng ông trời vốn dĩ phủ bẩm cho tôi một trí nhớ đôi lúc chớp lóe lên, có thể nhìn thấy rõ một ngày trong đời của tôi hồi sáu bảy buổi, như nhìn vào một bức ảnh cũ. Thế là tôi đã nhận ra được người thanh niên làm nghề cắt tóc đó. Đúng, chính là người chiến sĩ đã “thổ” tranh cho tôi, tám năm về trước. Ôi chao, lúc ấy, tôi chỉ muốn có một cái mặt nạ, hoặc bé xíu lại như một hạt đậu, trên cái ghế cắt tóc. Tôi biết nói thế nào để các bạn có thể cảm thụ được cái cảm giác phạm tội của tôi lúc ấy nhỉ? Có bao giờ bạn dọn nhà không? Khi người ta phải thay đổi chỗ ở, có những thứ đồ đạc. tưởng mất biển từ lâu, lục lợi, tìm kiếm khắp vẫn không thấy, thì tự nhiên lòi mặt ra tận trong góc tù, dưới gầm giường. Có những thứ đồ vật vô nghĩa. Có những thứ nhắc tới một chút kì niệm đẹp đẽ. Có những thứ gọi lên một câu chuyện chẳng hay ho gì, tưởng đã quên hắn cái chuyện đó thì bây giờ cái đồ vật lại từ xó xinh, bụi bặm, từ trong xó tối từ từ bỏ ra, cái vật vô tri lại thủ thỉ nói chuyện với anh, khiển trách anh, lên án anh.

Tại sao ngày ấy tôi đã không đưa “tấm ảnh” đến cho gia đình anh? Tại sao tôi không giữ lời hứa? Mà tôi vẫn còn nhớ, tôi đã hứa với anh và cả với tôi nữa, đinh ninh và hùng hồn lắm, và cũng thực tâm lắm chứ? Trong cái đêm ấy, khi tôi ngồi bên anh trên phiến đá giữa khu rừng bên nước bạn, giá có phải chạy qua làn đạn của địch, hay băng qua ngọn lửa, thì tôi cũng quyết định sẽ vượt qua, để đưa tấm hình về trao tận tay những người trong gia đình anh, để đền đáp chút ít tấm lòng độ lượng quá lớn lao nhưng lặng lẽ mà anh đã đối xử với tôi. Lúc ấy, mắt tôi đã rưng rưng khi nghe kể chuyện ở ngoài này, bà mẹ anh đang nhầm tưởng anh đã hi sinh. Và buổi sáng hôm sau,  lúc chia tay nhau, tôi lại còn hứa đi hứa lại, để cho anh trở về thật yên tâm và tôi lại còn nhớ, tôi đã nắm tay nhiều lần không nở rồi, tôi ôm anh, rồi thật là giả dối chua, tôi lại còn hôn anh nữa, trước khi lên đường đi chặng tiếp. Từ bữa đó, tôi đi bộ nòng rã gần ba tháng thì ra đến Hà Nội. Ngày đó, khi đặt chân về đến Hà Nội, tôi vẫn còn mang ý định đến thăm nhà anh ngay, và mang theo bức vẽ đến. Nhưng chỉ sau một tuần lễ, tôi đã thiết lập được với cái xã hội hậu phương chung quanh những mối quan hệ mới, cái không khí chiến trường tự nhiên nhạt nhòa đi, cái mối nhiệt tâm của lúc còn ở trong đó vơi bớt đi – không, đừng đổ lỗi cho hoàn cảnh! Tôi phải nhận rằng, chỉ sau một tuần lễ, được bè bạn sành sỏi nhất trong nghề đánh giá bức kí họa thật cao, tôi liền lờ quên cái người mẹ đang ôm ấp mối đau khổ vì ngộ nhận con trai đã hi sinh đang ở ngay trong thành phố, tôi liền đóng gói bức kí họa chung với những bức tranh đem đi dự triển lãm Việt Nam ở nước ngoài. Ý vào ngày giờ đi quả cấp bách, tôi cũng không kịp nghĩ đến việc tới thăm bà mẹ anh nữa!

Có những lúc con người ta không còn chỗ trú nấp. Đó là cái lúc ngồi ngửa mặt lên chiếc ghế, tôi nhận ra anh một cách chắc chắn, biết không thể nào nhầm được nữa! Tôi chỉ còn mong anh không nhận ra tôi. Không, nhất định anh phải nhận ra chứ, khuôn mặt tôi gần mười năm nay chụp ảnh thấy ít thay đổi lắm. Mà cái mặt mình chỉ cách mặt anh có mấy tấc. Cặp mắt anh lại đang nhìn xói vào cái mặt tôi đang được bàn tay anh dằn ngửa ra. Da mặt tôi cứ dày lên. Tôi nhắm mắt, rồi mở mắt. Mỗi lúc mở mắt, tôi không thể nhìn đi đâu khác cặp mắt anh. Trời ơi, có lẽ tôi ngồi trên ghế cắt tóc ở cái quán này đã một nửa thế kỉ? Chốc nữa, sắp tới, anh sẽ làm gì tôi đây?”

(Trích Bức tranh – Nguyễn Minh Châu, theo isach.info)

Bài làm Phân tích văn bản Bức tranh của Nguyễn Minh Châu

A. Yêu cầu

– Đảm bảo yêu cầu về hình thức, dung lượng

+ Viết đúng hình thức bài văn đầy đủ ba phần Mở bài, Thân bài, Kết bài.

+ Đảm bảo dung lượng khoảng 600 chữ.

– Xác định đúng vấn đề nghị luận: Phân tích văn bản ngữ liệu “Bức tranh” của Nguyễn Minh Châu.

– Lựa chọn được các thao tác lập luận phù hợp; kết hợp nhuần nhuyễn lí lẽ và dẫn chứng; trình bày được hệ thống ý phù hợp theo bố cục ba phần của bài văn nghị luận.

B. Hướng dẫn gợi ý

* Mở bài:

– Giới thiệu tác giả Nguyễn Minh Châu: cây bút tiên phong của văn học đổi mới, thường đào sâu vào số phận, lương tâm và nhân cách con người trong chiến tranh và đời sống hậu chiến.

– Giới thiệu tác phẩm Bức tranh: truyện ngắn tiêu biểu phản ánh sự dằn vặt, thức tỉnh lương tâm.

– Nêu vấn đề: Bức tranh không chỉ khắc họa diễn biến nội tâm nhân vật “tôi” mà còn đặt ra câu hỏi về trách nhiệm, tình nghĩa và lương tâm con người.

Nguyễn Minh Châu là một trong những cây bút lớn của văn học Việt Nam hiện đại, đặc biệt là giai đoạn sau năm 1975, thời kỳ đổi mới mạnh mẽ trong tư duy nghệ thuật. Ông được xem là “người mở đường tinh anh và tài năng” khi luôn hướng ngòi bút vào việc khám phá con người trong chiều sâu đạo đức, lương tri và nhân cách. Truyện ngắn Bức tranh là một minh chứng tiêu biểu cho phong cách ấy: không chỉ tái hiện tinh tế diễn biến tâm lý nhân vật mà còn đặt ra những vấn đề nhân sinh sâu sắc về trách nhiệm, lòng trắc ẩn và cách con người đối diện với chính mình giữa dòng đời nhiều đổi thay.

* Thân bài:

a. Hoàn cảnh và cốt truyện chính

– Cuộc gặp gỡ tình cờ giữa “tôi” – một họa sĩ và người thợ cắt tóc vốn là người lính từng vẽ tặng “tôi” bức kí họa 8 năm trước.

– Bức tranh trở thành điểm tựa gợi mở toàn bộ câu chuyện: lời hứa, sự thất hứa, mặc cảm, sự trốn tránh và đối diện của nhân vật.

b. Diễn biến nội tâm nhân vật “tôi”

– Khi nhận ra người lính: bất ngờ, bối rối, mong trốn tránh, cảm giác tội lỗi dồn nén.

– Nhớ lại quá khứ:

+ Đêm chia tay nơi chiến trường: thành tâm hứa hẹn, xúc động, tràn đầy quyết tâm.

+ Trở về Hà Nội: bị cuốn theo danh vọng, sự nghiệp, lãng quên trách nhiệm.

+ Tự phê phán: nhận lỗi về mình, ý thức sự giả dối và ích kỉ.

– Khi ngồi trên ghế cắt tóc: căng thẳng cực độ, xấu hổ, cảm giác “không còn chỗ trú nấp” trước ánh mắt của người lính – biểu tượng của lương tâm.

c. Giá trị nội dung

– Khắc họa chân thực sự yếu đuối, phức tạp của con người trước sự cám dỗ của danh vọng và sự lãng quên.

– Đặt ra vấn đề muôn thuở: con người cần sống có trách nhiệm, thủy chung với quá khứ và tình nghĩa.

– Tác phẩm gợi lời cảnh tỉnh: lương tâm luôn tồn tại, sớm muộn con người cũng phải đối diện.

d. Giá trị nghệ thuật

– Nghệ thuật phân tích tâm lí tinh tế, miêu tả diễn biến nội tâm chân thực, giàu sức lay động.

– Thủ pháp hồi tưởng, đối lập quá khứ – hiện tại, trách nhiệm – lãng quên.

– Giọng điệu tự sự kết hợp chất triết lí, giàu tính chiêm nghiệm.

* Kết bài:

– Khẳng định lại giá trị tư tưởng và nghệ thuật của Bức tranh.

– Tác phẩm không chỉ kể một câu chuyện cá nhân mà còn chạm đến những vấn đề nhân sinh rộng lớn.

– Liên hệ bản thân: mỗi người cần biết sống trung thực, có trách nhiệm với lời hứa, với tình nghĩa, để tìm thấy sự thanh thản trong tâm hồn.

Có thể khẳng định, Bức tranh là một trong những truyện ngắn xuất sắc nhất của Nguyễn Minh Châu trong hành trình đổi mới tư duy nghệ thuật. Tác phẩm không dừng lại ở việc kể một câu chuyện đời thường mà mở ra những suy ngẫm sâu xa về trách nhiệm, tình người và lương tâm của con người trong cuộc sống. Mỗi trang văn của Nguyễn Minh Châu như một tấm gương soi, để ta lặng nhìn lại chính mình, học cách sống trung thực, trọn vẹn với quá khứ, và biết trân trọng những con người từng đi qua cuộc đời ta.