Phân tích cấu tứ và hình ảnh thơ Qua nhà để làm sáng tỏ quan niệm của Chu Văn Sơn: Khả năng đánh thức những ấn tượng ngủ quên trong thơ

Đề bài: Bàn về yếu tố làm nên sức hấp dẫn của thơ ca, nhà nghiên cứu Chu Văn Sơn cho rằng: “Câu thơ hay là câu thơ có khả năng đánh thức bao ấn tượng vốn ngủ quên trong kí ức của con người”.

Phải chăng, “khả năng đánh thức những ấn tượng ngủ quên” của thi ca thể hiện qua cấu tứ và hình ảnh thơ? Bằng những ấn tượng của mình về cấu tứ và hình ảnh trong bài thơ “Qua nhà” của nhà thơ Nguyễn Bính, anh/ chị hãy làm sáng tỏ ý kiến trên.

QUA NHÀ

Cái ngày cô chưa có chồng
Đường gần tôi cứ đi vòng cho xa
Lối này lắm bụi nhiều hoa…
(Đi vòng để được qua nhà đấy thôi)

Một hôm thấy cô cười cười
Tôi yêu yêu quá nhưng hơi mất lòng
Biết đâu, rồi chả nói chòng:
“Làng mình khối đứa phải lòng mình đây!”
Một năm đến lắm là ngày!
Mùa thu mùa cốm vào ngay mùa hồng.

Từ ngày cô đi lấy chồng
Gớm sao cô mắc quãng đồng mà xa
Bờ rào cây bưởi không hoa
Qua bên nhà thấy bên nhà vắng teo

Lợn không nuôi, đặc ao bèo
Giậu không dậy chẳng buồn leo vào giàn
Giếng thơi mưa ngập nước tràn
Ba gian đầy cả ba gian nắng chiều.

(Nước giếng thơi – 1957, Nguyễn Bính)

Ghi chú:

Tác giả : Nguyễn Bính (1918 -1966) tên khai sinh là Nguyễn Trọng Bính, quê ở làng Thiện Vịnh xã Đông Hội (nay là xã Cộng Hòa), huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định. Ông là nhà thơ tiêu biểu trong phong trào Thơ mới (1932-1945) và cũng là một trong những gương mặt xuất sắc của nền thi ca Việt Nam hiện đại. Thơ ông mang sắc thái dân dã, mộc mạc, giản dị, đậm phong vị dân gian, đậm sắc hồn dân tộc với những hình ảnh thân thương của quê hương, đất nước và tình người đằm thắm, thiết tha.

Dàn ý Phân tích cấu tứ và hình ảnh thơ Qua nhà để làm sáng tỏ quan niệm của Chu Văn Sơn: Khả năng đánh thức những ấn tượng ngủ quên trong thơ

b.1. Giải thích ý kiến:

+ Thơ: (ở đây là thơ trữ tình) là một thể loại văn học được sáng tác bằng phương thức trữ tình, thường có vần có nhịp, dùng để thể hiện tình cảm, cảm xúc của người viết

+ Câu thơ hay: Là câu thơ có giá trị, mang đến rung cảm mãnh liệt cho người đọc

+ Đánh thức: làm sống dậy, thức tỉnh

+ Bao ấn tượng vốn ngủ quên trong kí ức của con người: những nhận thức, những cảm xúc, những rung động…về đời sống, về con người mà mỗi người đã từng được chứng kiến, được trải nghiệm nhưng bị chai sạn, bị vùi lấp, bị lãng quên…

à Ý kiến đưa ra một quan điểm về thơ ca và văn học nói chung trong đó khẳng định với một câu thơ hay, một câu thơ thực giá trị thì điều quan trọng nhất là có thể thức tỉnh, làm sống dậy những ấn tượng, cảm xúc, rung động, những nhận thức …về cuộc sống, con người (mà chủ yếu là những điều đẹp đẽ, cao cả, nhân văn…) vốn có trong mỗi người đọc nhưng bị thời gian, bị cuộc sống xô bồ làm cho lãng quên, chai sạn, vùi lấp…

Có nhiều cách để mỗi câu thơ, cả bài thơ thực hiện được nhiệm vụ đánh thức những ấn tượng đã ngủ quên. Một trong số đó là thông qua việc xây dựng cấu tứ và hình ảnh cho thi phẩm.

b.2. Bàn luận:

–   Ý 1: Tại sao “câu thơ hay là câu thơ có khả năng đánh thức bao ấn tượng vốn ngủ quên trong kí ức của con người”

+ Xuất phát từ yêu cầu về phẩm chất, tài năng và tâm huyết của nhà thơ. Chỉ có những nhà thơ đích thực mới thực hiện được thiên chức này

+ Xuất phát sứ mệnh của thơ ca nói chung và văn học nói riêng

–   Ý 2: Tại sao cấu tứ và hình ảnh có thể giúp mỗi câu thơ “đánh thức bao ấn tượng vốn ngủ quên trong kí ức của con người”?

+ Cấu tứ là cách triển khai, tổ chức hình ảnh, mạch cảm xúc của bài thơ. Nó là nhân tố quan trọng trong quá trình hình thành và phát triển một bài thơ, là trung tâm của quá trình sáng tạo thơ ca. Nó nâng đỡ và tạo nên một dòng chảy tư tưởng xuyên suốt tác phẩm. Một khi người đọc hiểu được ý tưởng của thi nhân, chính là lúc hình dung hướng phát triển của hình tượng thơ, cách triển khai bài thơ. Từ đó, độc giả “được đánh thức” toàn bộ nhận thức, cảm xúc, cảm giác tự nhiên, sinh động và trọn vẹn nhất qua từng câu thơ.

+ Hình ảnh thơ: là những tưởng tưởng mà người làm thơ sử dụng để diễn tả, truyền đạt ý nghĩa, cảm xúc và thông điệp của mình. Những hình ảnh này có thể là những mô tả về con người, cảnh vật, tình cảm, sự kiện hay bất cứ thứ gì mà tác giả muốn truyền đạt qua bài thơ của mình. Hình ảnh có thể đến từ những chi tiết về màu sắc, âm thanh, hình dáng, vị trí hay sự di chuyển của các yếu tố trong thơ.

–   Hình ảnh trong thơ có ý nghĩa vô cùng quan trọng vì nó là phương tiện cơ sở của mỗi câu thơ để gọi dậy tâm tư, sống dậy nỗi niềm của tác giả.

b.3. Chứng minh:

*  Giới thiệu tác giả và bài thơ.

*  Phân tích cấu tứ và hình của bài thơ Qua nhà:

–   Cấu tứ của bài thơ: Bài thơ được triển khai theo mạch cảm xúc của thi nhân: nửa đầu bài thơ, chàng trai bộc lộ những cảm xúc yêu đương chân thành, mãnh liệt nhưng còn ngại ngùng, rụt rè, khó nói lên lời pha lẫn một chút hoài nghi, lo lắng. Nửa sau bài thơ, khi tình yêu tuột mất khỏi tầm tay, chàng trai buồn bã, ngẩn ngơ, nhớ tiếc.

–   Cấu tứ “đối xứng gập đôi”: Phần trước là tâm trạng hân hoan vui sướng của chàng trai. Phần sau là tâm trạng buồn bã, nuối tiếc. Phần đầu đầy ánh sáng và hơi ấm, phần sau đầy lạnh lùng và trống vắng, cùng một cảnh trí ấy, cũng những sự vật ấy nhưng diện mạo trước và sau đã hoàn toàn tương phản.

– Phân tích cụ thể cấu tứ: (Qua diễn biến tâm trạng mạch cảm xúc của nhân vật trữ tình)

+ Trước khi cô gái đi lấy chồng: Chàng trai sẵn sàng đi con đường đồng xa hơn để được qua nhà cô gái. …Nụ cười của cô gái đã làm chàng trai rung động trái tim với bao mộng mơ, say đắm. Tuy vậy, chàng trai vẫn có một chút hoài nghi, lo lắng, chưa tự tin vào tình cảm của mình… Tâm sự của chàng trai bộc lộ nét đáng yêu, dễ mến của những chàng trai thôn quê. Đến một ngày, cô gái đi lấy chồng khi chàng trai vẫn chưa kịp ngỏ lời.

+ Sau khi cô gái đi lấy chồng, thế giới của những mộng và mơ trong tâm trí của chàng trai tan biến. Con đường gẫn bỗng trở nên xa tít tắp,…Đó là khoảng cách của tâm lí, chứ không còn là khoảng cách thực tế nữa. Không gian trống trải, thiếu vắng bàn tay chăm sóc của cô gái, càng trở nên lạnh lẽo, hoang sơ hơn,.. Chàng trai đã kín đáo bộc lộ sự ngẩn ngơ, tiếc nuối.

=> Tình cảm của chàng trai dành cho cô gái đầy chân thành, mộc mạc, giản dị như đánh thức trong ta biết bao cảm xúc, bao rung động, bao tình cảm đẹp trong tình yêu

* Phân tích hình ảnh:

–   Hình ảnh, chi tiết của bài thơ đều mang một phong vị “rất quê

–   Bài thơ sử dụng nhiều hình ảnh, từ ngữ thể hiện cách nói quen thuộc bình dị hàng ngày.

–   Những hình ảnh thơ được xây dựng đậm chất thôn quê, thể hiện không gian làng quê bình dị, gần gũi, quen thuộc.

=> Bài thơ đã làm sống dậy những kí ức đẹp của con người về không gian, cảnh vật làng quê quen thuộc, chốn quê kiểng thân quen, bình dị bao đời mà trong cuộc sống hiện đại với nhịp điệu hối hả đã bị vùi lấp, lãng quên; đánh thức bao nét đẹp hồn hậu, dễ thương, sâu sắc trong tình cảm của con người thôn quê Việt Nam.

Lưu ý: Hs cần phân tích cụ thể cấu tứ và hình ảnh trong bài thơ để làm rõ vấn đề.

b.4. Đánh giá:

–   Bài thơ “ Qua nhà ” đã chạm vào nơi thẳm sâu của tâm hồn, lay động tâm thức của người đọc bởi sự quyện hòa giữa vẻ đẹp cảm xúc và trí tuệ, cùng những hình thức biểu đạt phù hợp, giàu tính nghệ thuật.

–  Nhận định trên đã chỉ ra đặc trưng của thể loại thơ ở cả hai phương diện nội

dung và nghệ thuật: Thơ ca chân chính muôn đời là điểm tựa tinh thần của con người điều này được thể hiện qua sáng tạo cấu tứ, hình ảnh độc đáo.

–   Ý kiến là bài học cho người sáng tác thơ, đồng thời có tác dụng định hướng cho người đọc trong quá trình tiếp nhận.

Bài làm Phân tích cấu tứ và hình ảnh thơ Qua nhà để làm sáng tỏ quan niệm của Chu Văn Sơn: Khả năng đánh thức những ấn tượng ngủ quên trong thơ

Trong dòng chảy thi ca Việt Nam, thơ luôn giữ một vị trí đặc biệt bởi khả năng chạm tới những rung động sâu thẳm nhất trong tâm hồn con người. Nhà nghiên cứu Chu Văn Sơn đã từng khẳng định: “Câu thơ hay là câu thơ có khả năng đánh thức bao ấn tượng vốn ngủ quên trong kí ức của con người.” Ý kiến ấy không chỉ nêu lên bản chất của thơ ca trữ tình mà còn gợi mở một tiêu chí quan trọng để đánh giá giá trị thẩm mĩ của thơ. Một câu thơ hay phải làm sống dậy những cảm xúc, những nhận thức từng hiện hữu trong đời sống mỗi con người nhưng đã bị thời gian, nhịp sống hối hả làm cho vùi lấp. Thi sĩ đánh thức điều ngủ quên ấy bằng nhiều phương thức sáng tạo khác nhau, trong đó cấu tứ và hình ảnh là hai yếu tố quan trọng nhất. Bài thơ Qua nhà của Nguyễn Bính là một minh chứng tiêu biểu cho sức mạnh đánh thức đó.

Trước hết, cần hiểu rằng “đánh thức ấn tượng ngủ quên” chính là khả năng thơ làm sống lại những xúc cảm nguyên sơ, những hình dung thân quen mà ta tưởng như đã bị lãng quên. Đó là thiên chức của thơ và cũng là minh chứng cho tài năng, tâm huyết của nhà thơ. Cấu tứ và hình ảnh chính là nơi tập trung tinh hoa sáng tạo của thi sĩ, giúp bài thơ trở thành chiếc chìa khóa mở vào miền kí ức.

Bài thơ Qua nhà triển khai theo một cấu tứ “gập đôi”, đối xứng rõ rệt giữa hai nửa: trước và sau khi cô gái đi lấy chồng. Nửa đầu bài thơ tràn đầy ánh sáng, hơi ấm và những rung cảm yêu đương e ấp. Chàng trai thôn quê yêu cô gái một cách ngập ngừng, kín đáo nhưng chân thành đến mức phải “đi vòng cho xa” chỉ để được “qua nhà đấy thôi”. Những câu thơ chứa đựng sự bối rối đáng yêu của tuổi trẻ: vừa rung động trước nụ cười của cô gái, vừa thấp thỏm lo âu rằng biết đâu cô “khối đứa phải lòng mình đây”. Cảm xúc ấy hồn nhiên, mộc mạc như chính tâm hồn người quê, dễ dàng gợi lên trong ta những hồi ức về một thời vụng dại, chớm yêu, một thời mà mỗi ánh mắt, nụ cười của người thương cũng khiến trái tim nao nao, xao động.

Sang đến nửa sau bài thơ, cấu tứ đổi hướng, tình cảm chuyển sang gam màu buồn bã, trống vắng. Khi cô gái đi lấy chồng, con đường “gần” bỗng trở nên “xa”, không gian quen thuộc bỗng lạnh lùng, hoang vắng. Cũng là “bờ rào cây bưởi”, “giậu mồng tơi”, “ao bèo”, “giếng thơi”, “ba gian nhà” ấy, nhưng trước và sau đều mang hai diện mạo khác nhau: từ ấm áp, sống động trở thành tàn lụi, tiêu điều. Đây chính là nghệ thuật cấu tứ đối xứng rất tài hoa của Nguyễn Bính: nỗi buồn vì mất người yêu khiến cảnh vật đổi thay, phản chiếu tâm trạng ngẩn ngơ, tiếc nuối của chàng trai. Cách tổ chức mạch cảm xúc như vậy khiến người đọc không chỉ cảm nhận được tình yêu chân chất mà còn nhớ lại biết bao cảm giác xa xót của những cuộc tình lỡ dở từng đi qua đời mình.

Bên cạnh cấu tứ, hệ thống hình ảnh thôn quê đậm chất dân gian trong bài thơ cũng góp phần đánh thức những ấn tượng sâu bền của kí ức. Tất cả đều rất mộc mạc: con đường đồng, giậu mồng tơi, ao bèo, giếng thơi, ba gian nhà… Những hình ảnh giản dị ấy mang hồn quê Việt Nam, gợi nhớ đến những buổi chiều vàng, những lũy tre, con ngõ nhỏ nơi làng xưa. Chúng chạm tới miền kí ức êm đềm của bất cứ ai từng sống, từng lớn lên ở quê. Những vật vô tri ấy được đặt trong hai mảnh tâm trạng trái ngược đã trở thành biểu tượng của tình yêu, lúc rộn ràng tươi mới, lúc lạnh lẽo xót xa. Chính sự chân chất, bình dị ấy là điều khiến thơ Nguyễn Bính luôn đánh thức những cảm xúc mộc mạc mà sâu lắng trong lòng người đọc.

Có thể nói, bằng cấu tứ đối xứng tinh tế và hệ thống hình ảnh đậm sắc hồn quê, bài thơ Qua nhà đã minh chứng trọn vẹn cho quan điểm của Chu Văn Sơn. Thơ không chỉ để đọc, mà còn để nhớ, để thương, để đánh thức trong ta những điều tốt đẹp tưởng như đã ngủ quên. Câu thơ hay bởi nó không ngừng lay động tâm thức, gợi mở vùng xúc cảm mà mỗi người từng mang theo trong hành trình trưởng thành.

Như vậy, quan điểm của Chu Văn Sơn vừa đúng với đặc trưng thơ ca vừa là lời nhắc nhở với người sáng tác và người tiếp nhận. Muốn câu thơ trở nên bất tử, người viết phải thổi vào đó sức sống của kí ức chung, của vẻ đẹp nhân văn và tình cảm con người. Và chỉ khi ta đọc thơ bằng trái tim chân thành, những ấn tượng đẹp đẽ ấy mới được đánh thức, làm giàu thêm đời sống tinh thần của mỗi chúng ta.