Văn học chân chính ngay cả khi nói về cái xấu, cái ác cũng chỉ nhằm thể hiện khát vọng về cái đẹp, cái thiện

Trong đời sống tinh thần của con người, văn học luôn hiện diện như một miền ánh sáng đặc biệt. Đó không phải thứ ánh sáng chói lòa của mặt trời giữa trưa, cũng không phải ánh lửa bập bùng chỉ đủ sưởi ấm trong chốc lát, mà là thứ ánh sáng âm thầm, bền bỉ, len lỏi vào từng ngóc ngách sâu kín của tâm hồn, giúp con người nhận ra chính mình, nhận ra người khác và nhận ra thế giới xung quanh. Văn học, bởi thế, từ lâu đã được xem là một hình thái ý thức xã hội đặc thù, vừa phản ánh đời sống, vừa tham gia trực tiếp vào việc cải biến đời sống tinh thần của con người. Và cũng chính từ bản chất đó mà có thể khẳng định: văn học chân chính, ngay cả khi nói về cái xấu, cái ác, rốt cuộc cũng chỉ nhằm thể hiện khát vọng hướng tới cái đẹp, cái thiện.

Trước hết, cần hiểu thế nào là văn học chân chính. “Chân chính” trước hết là chân thực, là trung thành với sự thật của đời sống và sự thật của con người. Văn học chân chính không tô hồng hiện thực một cách giả tạo, cũng không bóp méo cuộc đời theo những định kiến chủ quan hời hợt. Nó được viết nên bằng chính sự tâm huyết, bằng cái tâm trong sáng và cái tài sáng tạo của người nghệ sĩ. Văn học chân chính vì thế mới có khả năng trường tồn cùng thời gian, vượt qua ranh giới của không gian và lịch sử để đối thoại với nhiều thế hệ bạn đọc. Đó là ranh giới rõ ràng giữa những văn bản văn học thông thường và những tác phẩm nghệ thuật đích thực – những tác phẩm không chỉ kể chuyện, mô tả đời sống mà còn lay động, thức tỉnh và dẫn dắt con người.

Cuộc đời, như ta vẫn biết, không chỉ được dệt nên bằng những gam màu tươi sáng. Bên cạnh cái đẹp, cái thiện, luôn tồn tại cái xấu, cái ác, những bất công, những bi kịch, những góc tối khuất lấp trong đời sống xã hội cũng như trong chính bản thân con người. Đó có thể là sự tàn nhẫn, ích kỷ, dối trá, là nỗi đau khổ, bế tắc, là những phận người bị chà đạp, bị bỏ quên. Cái xấu, cái ác không phải là điều văn học có thể né tránh, bởi nếu né tránh, văn học sẽ đánh mất chức năng phản ánh hiện thực – một trong những đặc trưng cơ bản của nó. Cuộc sống là chất liệu của văn học, và khi cuộc sống còn tồn tại những mảng tối, thì văn học không thể chỉ quay lưng lại để nhìn vào ánh sáng.

Văn học, xét đến cùng, là tấm gương phản chiếu đời sống. Nhưng đó không phải là tấm gương vô tri, phản chiếu máy móc, mà là tấm gương đã đi qua lăng kính chủ quan của người nghệ sĩ. Chính vì thế, văn học có khả năng phản ánh hiện thực trong toàn bộ tính phức tạp, đa chiều của nó, kể cả cái xấu và cái ác. Những “góc khuất” của đời sống, những điều ít ai dám nói, ít ai muốn nhìn, khi được đưa vào văn chương, không phải để gieo rắc bi quan hay cổ vũ cho cái ác, mà để con người đối diện với sự thật, nhận thức sâu sắc hơn về thực tại mình đang sống. Chỉ khi dám nhìn thẳng vào cái xấu, cái ác, con người mới có cơ hội vượt qua nó.

Chính ở điểm này, văn học bộc lộ rõ giá trị nhận thức của mình. Bằng những hình tượng nghệ thuật sinh động, văn học giúp con người hiểu đời sống không phải qua những khái niệm khô cứng, mà qua những số phận cụ thể, những cảnh ngộ cụ thể, những bi kịch cụ thể. Khi người đọc rung động trước nỗi đau của nhân vật, phẫn nộ trước cái ác, xót xa trước sự bất công, thì đó cũng là lúc nhận thức của họ về cuộc đời được mở rộng, được đào sâu. Văn học vì thế không chỉ phản ánh hiện thực, mà còn giúp con người hiểu hiện thực một cách nhân văn hơn, sâu sắc hơn.

Tuy nhiên, nếu văn học chỉ dừng lại ở việc phơi bày cái xấu, cái ác, thì nó sẽ trở thành thứ văn chương lạnh lẽo, thậm chí vô cảm. Giá trị đích thực của văn học chân chính nằm ở chỗ: thông qua việc phản ánh cái xấu, cái ác, nó khơi dậy trong lòng con người khát vọng về cái đẹp, cái thiện. Đằng sau những trang văn, trang thơ nói về bóng tối, luôn le lói ánh sáng của niềm tin, của hy vọng, của ước mong được sống một cuộc đời tốt đẹp hơn. Chính ánh sáng ấy mới là đích đến cuối cùng của văn học.

Tác phẩm văn học, dù viết về nỗi đau hay bi kịch, đều mang trong nó khát vọng của người nghệ sĩ hướng con người đến những giá trị nhân văn. Bởi văn học, như nhiều nhà tư tưởng đã khẳng định, trước hết là nhân học – là học về con người. Học văn, vì thế, không chỉ là học chữ, học câu, mà là học cách làm người. Khi văn học làm thức tỉnh tình thương, khơi dậy sự sợ hãi trước cái ác, như quan niệm của A-ri-xtốt về sự “thanh lọc cảm xúc”, thì đó chính là lúc văn học thực hiện chức năng giáo dục của mình một cách sâu sắc nhất.

Chức năng giáo dục của văn học không giống với những bài học đạo đức khô khan hay những mệnh lệnh mang tính áp đặt. Văn học không dạy con người phải sống thế nào bằng những khẩu hiệu cứng nhắc, mà bằng cảm xúc, bằng sự rung động, bằng khả năng khiến con người tự soi mình trong số phận của người khác. Khi đọc một tác phẩm nói về cái ác, người đọc không chỉ nhận ra sự đáng sợ của cái ác, mà còn tự đặt câu hỏi về trách nhiệm của bản thân, về cách sống của chính mình. Đó là thứ giáo dục nhẹ nhàng mà bền bỉ, thấm sâu vào tâm hồn con người.

Song song với chức năng giáo dục, văn học còn thực hiện chức năng thẩm mỹ – chức năng làm đẹp cho đời sống tinh thần con người. Ngay cả khi phản ánh những hiện thực đau đớn, văn học chân chính vẫn tìm ra vẻ đẹp ẩn sâu trong con người và cuộc sống: vẻ đẹp của lòng nhân ái, của sự hy sinh, của khát vọng vươn lên, của niềm tin vào ngày mai. Có khi cái đẹp ấy hiện lên rất nhỏ bé, mong manh, như một nụ hoa mới nở còn ngậm sương, một hương ổi thoảng trong gió se, một chiếc lá đa rơi nghiêng khe khẽ, nhưng chính những vẻ đẹp giản dị ấy lại đủ sức níu giữ con người, khiến họ không tuyệt vọng trước cuộc đời.

Để làm được điều đó, người cầm bút không chỉ cần tài năng, mà trước hết cần có cái tâm. Nhà văn phải mang trong mình một tấm lòng rộng mở với đời, một sự nhạy cảm sâu sắc trước những biến thiên của cuộc sống. Chỉ khi có cái tâm, nhà văn mới nhìn thấy được những “góc tối” của hiện thực không phải bằng ánh mắt lạnh lùng, mà bằng sự trăn trở, xót xa. Và cũng chính cái tâm ấy giúp nhà văn phát hiện ra những mầm thiện, những tia sáng nhân văn ẩn sâu trong những hoàn cảnh tưởng chừng chỉ toàn bóng tối.

Bên cạnh cái tâm, cái tài của người nghệ sĩ cũng giữ vai trò vô cùng quan trọng. Cuộc sống và con người không bao giờ bộc lộ bản chất một cách đơn giản, trực tiếp. Vì thế, nhà văn cần có khả năng quan sát tinh tế, khả năng cảm nhận những rung động nhỏ bé nhất, những biến chuyển tinh vi nhất trong tâm hồn con người. Từ đó, bằng tài năng sáng tạo, nhà văn mới có thể xây dựng nên những hình tượng nghệ thuật sống động, giàu sức gợi, chứa đựng những ý nghĩa sâu xa. Như Tố Hữu từng nhận định: “Cuộc đời là nơi xuất phát và cũng là nơi đi tới của văn học”. Nhưng để đến được với cuộc đời và trở về với đời bằng những giá trị bền vững, người nghệ sĩ phải mang trong mình một trái tim nóng bỏng và một khối óc tỉnh táo, sáng suốt.

Văn học chân chính vì thế không bao giờ thờ ơ trước cái xấu, cái ác, nhưng cũng không bao giờ tuyệt vọng trước nó. Ngay cả khi miêu tả những bi kịch đau đớn nhất, văn học vẫn âm thầm gieo vào lòng người đọc niềm tin vào khả năng hướng thiện của con người. Chính niềm tin ấy làm nên sức sống lâu bền của văn chương, khiến nó trở thành người bạn đồng hành không thể thiếu trong hành trình tinh thần của nhân loại.

Từ góc nhìn đó, có thể thấy rằng văn học không chỉ phản ánh hiện thực, mà còn tham gia tích cực vào việc định hướng giá trị sống cho con người. Nó giúp con người nhận thức thế giới, tự giáo dục bản thân và nuôi dưỡng cảm xúc thẩm mỹ. Văn học vì thế vừa là tấm gương soi đời sống, vừa là ngọn đèn dẫn đường, giúp con người không lạc lối giữa những biến động phức tạp của cuộc đời.

Vai trò của nhà văn và bạn đọc trong quá trình ấy cũng vô cùng quan trọng. Nhà văn là người mở đường, người đặt ra những vấn đề, người khơi gợi suy tư. Nhưng chính bạn đọc mới là người tiếp tục hành trình của tác phẩm, thâm nhập vào chiều sâu ý nghĩa, lấp đầy những khoảng trống mà nhà văn để lại. Một bạn đọc có vốn sống, vốn văn hóa và khả năng cảm thụ tinh tế sẽ giúp tác phẩm sống thêm một đời sống mới, phong phú và đa dạng hơn. Đồng thời, qua việc tiếp nhận những tư tưởng, những giá trị mà tác giả gửi gắm, bạn đọc cũng tự giáo dục chính mình, hình thành lối sống nhân văn, cao đẹp hơn.

Có thể khẳng định rằng, cùng với đặc trưng phản ánh hiện thực, cùng với các giá trị nhận thức, giáo dục và thẩm mỹ, văn học đã và đang thực hiện sứ mệnh cao cả của mình: hướng con người đến cái đẹp, cái thiện. Chính vì thế, văn học chân chính, ngay cả khi nói về cái xấu, cái ác, rốt cuộc vẫn không nhằm mục đích tôn vinh bóng tối, mà để con người nhận ra giá trị của ánh sáng, trân trọng hơn những điều tốt đẹp trong cuộc sống và không ngừng khát khao hoàn thiện bản thân.

Trong dòng chảy không ngừng của đời sống, văn học sẽ còn tiếp tục phản ánh những đổi thay, những mâu thuẫn, những bi kịch mới. Nhưng chừng nào con người còn tin vào giá trị của cái đẹp, cái thiện, thì chừng ấy văn học chân chính vẫn sẽ tồn tại như một minh chứng thầm lặng mà bền bỉ cho khát vọng nhân văn muôn đời của nhân loại.