Phân tích những đặc sắc nổi bật về hình thức nghệ thuật truyện ngắn Ván cờ đầu xuân của nhà văn Nguyễn Trí Công

Đề bài: Viết bài luận (khoảng 600 chữ) phân tích những đặc sắc nổi bật về hình thức nghệ thuật truyện ngắn Ván cờ đầu xuân của nhà văn Nguyễn Trí Công.

Mới 13 tuổi mà thằng Hiển đã nổi danh là một tay cao thủ cờ tướng. Thoạt đầu thằng Hiển tập chơi với anh nó ở nhà, rồi do mê cờ, nó mua thêm sách dạy đánh cờ tướng về nghiên cứu các thế “độc chiêu”. Từ một tay cờ chưa “sạch nước cản” nó đã hạ anh nó, rồi tới ba nó, bằng những nước cờ “thần sầu, quỷ khốc”. Đó là nhờ nó chịu khó học thuộc lòng trong sách nên đi nhuyễn như cháo.
(Tóm lược một đoạn: Hiển còn đi xa hơn nữa. Nó đạt giải nhất cờ tướng của trường, giành chức vô địch toàn phường. Thằng Hiển lịm đi vì sung sướng. Dưới mắt nó bây giờ chẳng ai còn đáng là địch thủ của nó nữa. Càng lúc Hiển càng ra vẻ ta đây, không thèm đánh cờ với bạn bè cùng xóm nữa. Thế rồi căn nhà ở kế nhà nó đổi chủ. Người chủ mới là một bác cán bộ về hưu vui tính).
Tết năm nay đến sớm quá nên ai cũng vội vội vàng vàng lo trang hoàng nhà cửa, sắm sửa mọi thứ cho ba ngày xuân. Nhà thằng Hiển chưng một cành mai lớn, vàng hực. Nó hãnh diện treo lên tường hai cái bằng chứng nhận vô địch cờ tướng của trường, của phường và đứng ngắm không chán mắt. Trên đầu tủ búp-phê, ba nó trang trọng đặt chiếc cúp vô địch phường tặng, dưới đế cúp, má nó trải một tấm khăn vuông thêu rồng, phụng tuyệt đẹp. Ý hẳn với những chiến tích đó, ba má nó sẽ mở mày mở mặt với bạn bè đến thăm. Chắc chắn họ sẽ không tiếc lời ca tụng thằng nhỏ “thần đồng” của ông bà.
Sáng mồng một, bác cán bộ về hưu và hai anh con trai sang nhà thằng Hiển chúc Tết. Họ bước qua xác pháo đỏ ngập sân nhà thằng Hiển với nụ cười trên môi. Ba má thằng Hiển đón bác cán bộ vào nhà, vui vẻ trò chuyện. Nhìn thấy bằng chứng nhận và chiếc cúp, bác cán bộ cười nói:
– Ông bà có cậu con trai giỏi cờ quá nhỉ.
– Bác quá khen! – Ba thằng Hiển đáp và nhìn má nó một cách hãnh diện.
– Cháu nó tự học chơi cờ đấy – Ba thẳng Hiển nói thêm.
– Chơi cờ là một thú vui thanh tao, cốt rèn luyện tâm tính con người cho bình tĩnh, thận trọng chứ không cốt cao thấp ông bà ạ. – Bác cán bộ điềm đạm nói.
Thằng Hiển đứng sau rèm buồng đợi bác cán bộ khen ngợi thêm nhưng nó bực dọc khi nghe bác cán bộ có vẻ “lên lớp”. Nó tức lắm, giả dụ mà có dịp, nó sẽ cho “ông già” này biết thế nào là “lễ độ”. Và hình như “ông già” đó đoán được nó đang nghĩ gì nên vui vẻ nói:
– Giá có cháu ở nhà, nhân dịp đầu xuân, tôi chơi với cháu vài ván cho vui.
Vốn muốn khoe tài con, ba thẳng Hiển vội nói:
– Cháu nó đang ở nhà. Nếu bác muốn, tôi gọi cháu ra hầu bác vài ván cho vui.
Bác cán bộ về hưu gật gù:
– Hay lắm! Hay lắm! Hồi trong chiến khu, mỗi dịp Tết, tôi cũng rất thích đánh cờ với anh em trong cơ quan. Chà! Hiếm khi được đấu cờ với nhà vô địch.
Không đợi ba gọi, thằng Hiển đã bước ngay ra, tay cầm bộ cờ giấy. Nhìn thấy quân cờ gỗ, bàn in bằng giấy, bác cán bộ xua xua tay:
– Ôi! Chơi cờ phải chơi bằng quân cờ tiện bằng đồi mồi, bàn cờ phải là bàn cờ đồi mồi mới thích – Ông đưa mắt nhìn hai người con – Đứa nào về nhà mang qua đây cho ba bàn cờ.
Một trong hai anh con trai của bác cán bộ về hưu lập tức quay về nhà và nhanh chóng trở lại với bộ cờ đồi mồi trên tay. Trái với sự nôn nóng của thằng Hiển, bác cán bộ chậm rãi, từ tốn mở bàn cờ ra và nhẹ nhàng sắp những quân cờ đã lên nước bóng lộn, đẹp tuyệt. Nhìn thấy bộ cờ của bác cán bộ, thằng Hiển thèm nhỏ dãi. Nó nuốt nước miếng ừng ực. Ồ! Đoạt giải cờ trong trường, vô địch phường mà chả ai tặng nó được bộ cờ đẹp đến thế. Thật uổng.
Vốn tự phụ, thằng Hiển chọn quân đỏ vì quân xanh được quyền đi trước. Nhưng bác cán bộ đã nhẹ nhàng nói:
– Chơi cờ phải có tôn ti trật tự nữa cháu ạ? Nếu đấu với người lớn, cháu phải nhường cho họ đi quân đỏ.
Và bác cán bộ đưa tay ra, mỉm cười bảo:
– Thôi được, xin mời!
[…] Gian nhà bỗng chìm trong im lặng. Tiếng đồng hồ tích tắc nghe rõ mồn một. Không gian như lắng đọng lại. Thằng Hiển ra quân như vũ bão. Nó quyết tâm chứng tỏ cho “ông già” này biết rằng cờ của nó cao như thế nào và cũng muốn nhắc ông ta đừng lên mặt dạy đời. Nhưng “ông già” trước mặt nó, lạ chưa, lại bình thản “phá nát” những thế cờ “gài” của nó và thủng thỉnh “lượm” của nó hết pháo, mã tới… xe. Bấy giờ thằng Hiển mới giật mình. Trời đất! Chuyện gì lạ vậy? Cái nước cờ hiểm hóc của nó đã bị rơi vào thế bị động […] Ván cờ thứ nhất kết thúc bằng một tiếng cười sảng khoái của bác cán bộ. Thằng Hiển đã thua […].
Ván cờ thứ hai diễn ra lâu hơn. Thằng Hiển tỏ ra thận trọng, đi cờ hết sức cẩn thận. Nhưng sao thế kia? Dù lần này nó được quyền đi trước, nó vẫn không tài nào chiếm được thượng phong. Những quân cờ của nó kẹt cứng, không còn biết đường nào mà chạy mà lui nữa. Thôi thế là cầm chắc thảm bại rồi. Thằng Hiển toát mồ hôi, tai nó ù lên, mắt nó mờ đi. Nó thẫn thờ nhìn con tướng “kẹt” cứng trong vòng vây cờ của bác cán bộ về hưu. Ván thứ hai nó đã bí, nghĩa là nó đã thua, thua một cách cay đắng. Ba má thằng Hiển cũng lặng người đi, chẳng ai thốt lên tiếng nào. Bình thản xếp cờ vào hộp cờ mà cũng là bàn cờ, bác cán bộ khẽ nói:
– Cháu đánh khá lắm! Bằng tuổi cháu bác chưa bằng cháu bây giờ đâu.
Thằng Hiển chợt ứa nước mắt. Nỗi tức giận lẫn đau khổ đang dày xéo lòng nó. Nhưng bác cán bộ đã vỗ nhẹ lên vai nó:
– Chẳng có gì phải buồn cháu ạ. Đây chỉ là một trò chơi, một thú tiêu khiển thanh tao. Nếu chúng ta lấy nó làm mục đích của đời mình thì chúng ta phải hết sức khiêm tốn mà học hỏi thêm. Rồi bác cháu ta còn có dịp trao đổi những ván cờ hay, thú vị hơn những ván cờ vừa rồi.
Bác cán bộ cầm bộ cờ đứng lên, chào ba má thằng Hiển rồi cùng hai người con trai ung dung ra cửa. Thằng Hiển ngồi bất động trên ghế, lòng buồn man mác. Một bàn tay khẽ đặt lên vai nó, rồi tiếng anh Vinh nó vang lên:
– Đấy, em thấy không, cao sơn tất hữu cao sơn. Núi cao tất có núi cao hơn. Nhưng thôi, em còn có thời gian để rèn luyện thêm, em ạ.
Thằng Hiển ngước lên nhìn hai cái chứng nhận cúp vô địch. Nó chợt thấm thía lời bác cán bộ về hưu cũng như thấm sâu hơn những lời nói của anh nó. Thằng Hiển cúi mặt thở dài. Ván cờ đầu xuân với bác cán bộ về hưu là bài học đáng ghi nhớ của nó.
(Ván cờ đầu xuân, Nguyễn Trí Công, Tuyển tập Văn học thiếu nhi, tr. 48-56)

Bài làm Phân tích những đặc sắc nổi bật về hình thức nghệ thuật truyện ngắn Ván cờ đầu xuân của nhà văn Nguyễn Trí Công

1. Mở bài:

– Giới thiệu tác giả và tác phẩm

• Nguyễn Trí Công là nhà văn viết cho thiếu nhi, có lối viết nhẹ nhàng, hóm hỉnh mà sâu sắc.

• Ván cờ đầu xuân là truyện ngắn tiêu biểu của ông, kể về một cậu bé “thần đồng” cờ tướng – Hiển  và bài học quý giá cậu nhận được sau một ván cờ trong dịp Tết.

– Giới thiệu vấn đề cần nghị luận: Tác phẩm không chỉ hấp dẫn ở nội dung giáo dục sâu sắc mà còn nổi bật ở những đặc sắc về nghệ thuật: từ cốt truyện, cách kể chuyện, khắc họa nhân vật đến cách dựng tình huống, không gian và nhan đề truyện.

Nguyễn Trí Công là cây bút viết truyện thiếu nhi có lối kể dung dị, hóm hỉnh nhưng thấm thía bài học làm người. Truyện ngắn Ván cờ đầu xuân là một trong những tác phẩm tiêu biểu của ông, kể về cậu bé Hiển – “thần đồng cờ tướng” và ván cờ đầu năm đầy ý nghĩa với một bác cán bộ về hưu. Ẩn sau câu chuyện nhỏ nhắn ấy là bài học sâu sắc về lòng khiêm tốn, sự trưởng thành trong nhận thức của tuổi trẻ. Không chỉ hấp dẫn ở nội dung giáo dục, truyện còn đặc sắc ở hình thức nghệ thuật: cốt truyện giàu kịch tính mà giản dị, cách kể chuyện tự nhiên sinh động, nghệ thuật khắc họa nhân vật tinh tế cùng nhan đề giàu biểu tượng. Chính những yếu tố ấy đã góp phần làm nên sức sống bền lâu cho tác phẩm trong lòng người đọc.

2. Phân tích một số nét đặc sắc nổi bật về hình thức nghệ thuật của truyện:

a. Cốt truyện gắn với cuộc sống đời thường giản dị, gần gũi mà hấp dẫn, với tình huống kịch tính: kể về cuộc gặp gỡ giữa Hiển và bác cán bộ về hưu. Qua ván cờ đầu xuân, bác đã dạy cho Hiển bài học về lòng khiêm tốn, biết kính trên nhường dưới, phải cố gắng mỗi ngày,  không nên tự cao tự đại…

b. Cách đặt nhan đề “Ván cờ đầu xuân” gợi hứng thú, thu hút người đọc, gợi khả năng phỏng đoán… cho người đọc.

c. Người kể chuyện giấu mặt với điểm nhìn toàn tri: nhập sâu vào suy nghĩ nhân vật, hiểu được những gì đang diễn ra trong nhân vật (khi hiểu được những cảm giác của Hiển, bố mẹ Hiển, bác cán bộ về hưu)… -> Cách kể chuyện hấp dẫn, có duyên; câu chuyện sinh động.

d. Xây dựng tính cách nhân vật rõ nét với nhiều chi tiết tiêu biểu, thủ pháu tương phản: Hiển – cậu bé giỏi đánh cờ nhưng tự mãn, kiêu ngạo; bố mẹ Hiển: luôn tự hào thái quá về con, khiến con thêm kiêu căng, tự phụ; bác cán bộ về hưu: điềm đạm, sâu sắc.

(Học sinh nêu một số dẫn chứng)

e. Dựng không gian-thời gian: Không gian căn nhà của Hiển, thời gian là dịp tết đầu xuân năm mới, đó là không gian vừa thân thuộc gần gũi với mỗi người, lại vừa có ý nghĩa biểu tượng gắn với nhận thức mới mẻ của nhân vật sau khi nhận được bài học đắt giá.

3. Kết bài:

– Khái quát lại nghệ thuật: Ván cờ đầu xuân có cốt truyện giản dị nhưng hấp dẫn; nhan đề giàu biểu tượng; nghệ thuật kể chuyện duyên dáng; khắc họa nhân vật sinh động, giàu tính giáo dục.

– Đánh giá – mở rộng:

+ Tác phẩm không chỉ kể một câu chuyện đầu xuân mà còn mở ra “mùa xuân tâm hồn”, mùa xuân của sự trưởng thành, của bài học nhân cách.

+ Qua đó, Nguyễn Trí Công đã khẳng định: trong cuộc sống, tài năng chỉ thực sự tỏa sáng khi đi cùng với đức khiêm nhường và lòng cầu tiến.

Bằng ngòi bút nhẹ nhàng mà sâu sắc, Nguyễn Trí Công đã xây dựng Ván cờ đầu xuân như một câu chuyện nhỏ nhưng gợi nhiều suy ngẫm lớn. Cốt truyện giản dị mà giàu triết lý, nghệ thuật kể chuyện có duyên, nhân vật được khắc họa sinh động, tất cả hòa quyện tạo nên một bức tranh nhân văn, ấm áp. Ván cờ đầu xuân không chỉ là một trò chơi, mà là ván cờ của cuộc đời, nơi con người học được bài học quý giá: chiến thắng lớn nhất không phải là thắng người khác, mà là chiến thắng chính bản thân mình. Từ ván cờ ấy, một mùa xuân mới – mùa xuân của nhận thức, của trưởng thành – đã thực sự đến trong tâm hồn cậu bé Hiển, cũng như trong lòng người đọc hôm nay.