Đề bài: Viết bài văn nghị luận Phân tích nội dung và nghệ thuật của truyện ngắn Bến tàu trong thành phố của Xuân Quỳnh.
(Lược một đoạn: Nhà Hưng ở trong phố nhưng nó không biết ở đây có bến tàu thuỷ. Hàng ngày, sau buổi học, nó chỉ quanh quẩn trong nhà. Nó hay vẽ, thích nhất là vẽ tàu thuỷ. Hưng có một người anh khác mẹ tên Hà. Khi bố và mẹ anh chia tay, anh ở cùng mẹ. Nhưng bố mẹ Hưng vẫn rất quan tâm đến anh. Vì mẹ anh đi Liên Xô, anh chuyển đến ở nhà Hưng. Hưng không thích bởi từ nay không còn được chiều chuộng nhất nhà nữa. Anh Hà có đôi mắt xếch nên Hưng nghĩ chắc chẳng hiền.)
Có một hôm Hưng chạy chơi đâu về, thấy một vết mực loang trên cái tranh con tàu thuỷ để trên bàn mà Hưng vừa mới vẽ, tô màu cẩn thận. Hưng nghĩ ngay là anh Hà cố ý đánh đổ mực vào tranh. Hưng chộp lấy tờ tranh vò nhàu đi rồi oà lên khóc; Hưng khóc vì tiếc tranh thì ít, vì ức thì nhiều:
– Làm sao thế con? – Mẹ hỏi.
– Anh Hà… – Hưng vừa nói vừa nức nở. – Anh Hà đánh đổ mực ra tranh của con.
– Không phải đâu. – Mẹ Hưng nói. – Không phải đâu, tại con mèo đấy. Ban nãy con mèo nó làm đổ mực tung toé, anh Hà đã lau bàn và lọ mực, nhưng tranh của con thì không lau được.
– Không phải tại con mèo đâu, – Hưng đổ riệt cho Hà, – tại anh Hà đấy!
– Tại con mèo!
– Tại anh Hà!
– Hưng! – Đột nhiên mẹ quát lên, chưa bao giờ Hưng thấy mẹ giận như vậy. Rồi mặt mẹ bỗng buồn hẳn đi, mắt mẹ rơm rớm. – Hưng, tại sao con lại nghĩ ác về anh con như vậy?… Tại sao con lại như vậy? Mẹ thật là khổ tâm… Con phải xin lỗi anh con.
Đến chiều, khi con mèo về ăn cơm, Hưng trông thấy chân con mèo có dính tí mực, Hưng biết là mình mình đã nghi oan cho anh Hà; nhưng vừa tự ái vừa ngượng nên Hưng vẫn lẳng lặng chẳng nói gì.
(Lược một đoạn: Đêm ấy, Hưng chủ động làm lành, hai anh em vui vẻ trò chuyện. Một hôm mẹ đưa hai anh em ra bến tàu chơi. Nghe tiếng còi tàu Hưng thấy nôn nao, tưởng như sắp phải xa anh Hà.)
Bỗng tự nhiên Hưng buột ra tiếng gọi:
– Anh Hà ơi!
– Gì thế?
– Anh ở đây với má và em mãi nhé!
– Mãi thì chắc chả được đâu, nhưng anh còn ở đây lâu, năm năm kia mà.
– Em biết rồi! Nhưng cuối cùng anh vẫn ở xa em, anh đi rồi em chơi với ai? Chẳng lẽ em ra bãi sông một mình, em chạy một mình, em cười một mình à? Chán lắm!
– Hay là, khi nào mẹ anh về, anh sẽ nói với mẹ anh xin chuyển công tác lên đây. Hai đứa ở gần nhau, má sẽ cho anh với Hưng ra bãi sông luôn. Chúng mình sẽ chơi với nhau mãi.
Chợt Hưng bậm môi, cúi đầu xuống rồi ngẩng lên, mếu máo:
– Anh Hà ơi, anh đừng giận em nhé!
– Giận cái gì kia? – Hà ngơ ngác.
– Về cái chuyện đổ lọ mực ấy.
– À… Mà anh có nhớ chuyện ấy đâu. Thôi chúng mình về đi, kẻo má đứng lâu một mình, má buồn…
Hai anh em nắm tay nhau chạy về phía bờ. Đằng sau là con tàu trắng đang đi xa dần.
[…]
(Nhiều tác giả, 65 truyện ngắn hay dành cho thiếu nhi, NXB Kim Đồng, 2022, tr.236-244)
Dàn ý Phân tích nội dung và nghệ thuật của truyện ngắn Bến tàu trong thành phố của Xuân Quỳnh
1. Mở bài:
– Giới thiệu truyện ngắn “Bến tàu trong thành phố” của nhà văn Xuân Quỳnh.
– Nêu nhận xét khái quát về truyện ngắn.
Xuân Quỳnh là nhà văn, nhà thơ quen thuộc của văn học Việt Nam hiện đại, đặc biệt ghi dấu ấn sâu đậm với những trang viết nhẹ nhàng, giàu cảm xúc dành cho thiếu nhi và gia đình. Truyện ngắn Bến tàu trong thành phố là một tác phẩm tiêu biểu cho phong cách ấy. Qua câu chuyện giản dị về cậu bé Hưng và người anh cùng cha khác mẹ tên Hà, đoạn trích đã khắc họa tinh tế vẻ đẹp của tình cảm gia đình. Nổi bật trong đó là tình anh em gắn bó, chân thành cùng tình mẹ yêu thương, thấu hiểu và bao dung. Không có những biến cố lớn lao hay xung đột gay gắt, tác phẩm vẫn để lại dư âm sâu lắng, góp phần khơi dậy trong lòng người đọc những cảm xúc nhân hậu, từ đó giáo dục đạo đức và bồi đắp nhân cách cho tuổi thơ.
2. Thân bài:
– Nội dung chủ đề của tác phẩm: Tác phẩm ca ngợi tình cảm gia đình, đặc biệt là tình anh em.
+ Hoàn cảnh: Hưng và Hà là hai anh em cùng cha khác mẹ. Vì mẹ của Hà đi Liên Xô, nên Hà chuyển đến ở cùng Hưng.
--> Hoàn cảnh ấy khiến Hưng không thích, lo lắng từ nay sẽ không được chiều chuộng, yêu thương nhất nhà. Đây là suy nghĩ thường thấy ở trẻ thơ.
+ Tình yêu thương của hai anh em dành cho nhau:
+) Nhân vật anh Hà:
++ Khi thấy con mèo đánh đổ mực ra tranh của em, Hà đã “lau bàn và lọ mực” --> luôn quan tâm đến em.
++ Khi em xin lỗi, Hà vui vẻ trò chuyện, cùng em đi chơi. --> sẵn sàng tha thứ, không trách cứ lỗi lầm của em.
+) Nhân vật Hưng:
++ Ban đầu, Hưng không thích anh Hà, sợ rằng sự xuất hiện của anh Hà sẽ khiến mình không được chiều chuộng nhất nhà như trước.
++ Về sau, Hưng mong muốn “Anh ở đây với má và em mãi nhé!”, “Hay là, khi nào mẹ anh về, anh sẽ nói với mẹ anh xin chuyển công tác lên đây” để hai anh em “ở gần nhau”, “chúng mình sẽ chơi với nhau mãi”.
=> Không muốn rời xa anh, coi anh đã trở thành một phần trong mái ấm gia đình, là điểm tựa, chỗ dựa – người mang đến niềm vui cho mái ấm gia đình.
=> Câu chuyện cảm động về tình anh em cao đẹp.
– Những nét đặc sắc về hình thức nghệ thuật:
+ Tạo dựng tình huống truyện: Tình huống nhân vật Hưng hiểu lầm anh Hà “đánh đổi mực ra tranh” của mình.
--> Tình huống góp phần thể hiện được sự non nớt, bồng bột của nhân vật Hưng. Từ tình huống này, khi mọi chuyện “vỡ lẽ”, nhân vật Hưng đã thay đổi suy nghĩ, nhận thức của bản thân, nhờ đo mà mối quan hệ của Hưng và Hà càng thêm gắn bó và bền chặt.
– Cốt truyện đơn giản, xoay quanh một gia đình với những người con tuy không cùng huyết thống nhưng lại yêu thương, gắn bó với nhau như anh em ruột thịt.
– Nghệ thuật xây dựng nhân vật: Các nhân vật chủ yếu được khắc họa thông qua lời nói, hành động và suy nghĩ.
– Lựa chọn ngôi kể thứ ba giúp cho câu chuyện trở nên khách quan, lời kể linh hoạt.
– …
3. Kết bài: Khẳng định lại ý nghĩa và giá trị của truyện ngắn “Bến tàu trong thành phố” của Xuân Quỳnh.
Với cách lựa chọn hình thức nghệ thuật giản dị mà tinh tế, Bến tàu trong thành phố đã để lại ấn tượng sâu sắc trong lòng người đọc. Qua câu chuyện về sự hiểu lầm rồi thấu hiểu giữa Hưng và Hà, cùng cách ứng xử bao dung, đầy yêu thương của người mẹ, đoạn trích đã ngợi ca vẻ đẹp bền chặt của tình cảm gia đình, đặc biệt là tình anh em ruột thịt. Tác phẩm không chỉ phản ánh những rung động tâm hồn rất đỗi tự nhiên của trẻ thơ mà còn gửi gắm thông điệp ý nghĩa: hãy biết yêu thương, cảm thông và trân trọng những người thân yêu bên cạnh mình. Chính giá trị nhân văn sâu sắc ấy đã làm nên sức sống lâu bền cho trang văn của Xuân Quỳnh trong lòng nhiều thế hệ bạn đọc.
Phân tích nội dung và nghệ thuật của truyện ngắn Bến tàu trong thành phố của Xuân Quỳnh
Có người từng nói rằng, một tác phẩm văn chương chỉ thực sự sống lâu trong lòng bạn đọc khi nó mang theo nhịp đập chân thành của trái tim người viết. Nếu thiên nhiên cần ánh sáng để sinh sôi, muôn loài cần âm thanh để tồn tại, thì văn chương cần tiếng lòng để lay động con người. Truyện ngắn Bến tàu trong thành phố của Xuân Quỳnh chính là một minh chứng cho điều đó. Bằng giọng văn trong trẻo, giàu cảm xúc, tác phẩm khẽ mở ra một thế giới gia đình ấm áp, nơi một đứa trẻ từng bước trưởng thành trong nhận thức và tình cảm. Đặc biệt, đoạn trích gây ấn tượng sâu sắc khi khắc họa tinh tế hành trình Hưng vượt qua sự ích kỷ, định kiến để đón nhận yêu thương, qua đó làm nổi bật tình anh em gắn bó và tấm lòng bao dung, thấu hiểu của người mẹ.
Trung tâm của đoạn trích là những biến chuyển tâm lý rất tự nhiên nhưng cũng đầy phức tạp của cậu bé Hưng khi phải đối diện với sự xuất hiện của người anh cùng cha khác mẹ. Từ những cảm giác ban đầu mang màu sắc ích kỷ, Hưng dễ dàng để định kiến dẫn dắt suy nghĩ. Chỉ một vết mực loang trên bức tranh con tàu, cậu lập tức quy kết rằng “anh Hà cố ý đánh đổ mực”. Sự nghi ngờ ấy nhanh chóng biến thành phản ứng dữ dội: Hưng “chộp lấy tờ tranh vò nhàu đi rồi òa lên khóc”, một hành động vừa thể hiện sự tiếc nuối tác phẩm của mình, vừa bộc lộ nỗi ấm ức khi cảm thấy tình yêu thương của mẹ đang bị san sẻ. Ánh nhìn “đôi mắt xếch nên Hưng nghĩ chắc chẳng hiền” cho thấy định kiến đã ăn sâu vào suy nghĩ non nớt của cậu bé, khiến Hưng dễ dàng kết tội anh. Tuy vậy, sự trong sáng vốn có của trẻ thơ cuối cùng cũng lên tiếng. Khi phát hiện “chân con mèo có dính tí mực”, Hưng hiểu rằng mình đã “nghi oan cho anh Hà”. Dù chưa đủ dũng cảm để thốt ra lời xin lỗi vì vừa tự ái vừa ngượng ngùng, nhưng trong tâm hồn Hưng đã bắt đầu xuất hiện sự thay đổi âm thầm.
Sự thức tỉnh ấy được đẩy lên rõ nét nhất trong không gian bến tàu – nơi cảm xúc của Hưng chạm đến điểm sâu nhất. Tiếng còi tàu vang lên “nôn nao” đã khiến cậu bé hoảng hốt khi nghĩ đến khả năng anh Hà rời xa. Lúc này, Hưng mới thực sự nhận ra tình cảm gắn bó mà mình dành cho anh. Câu nói bật ra đầy tha thiết: “Anh ở đây với má và em mãi nhé!” không còn là lời của một đứa trẻ ích kỷ, mà là tiếng lòng của một tâm hồn đang sợ hãi chia ly, khao khát được yêu thương và che chở. Nỗi lo lắng “anh đi rồi em chơi với ai?” cho thấy anh Hà đã trở thành một phần không thể thiếu trong thế giới tinh thần của Hưng.
Tình anh em trong truyện càng trở nên đẹp đẽ hơn qua cách ứng xử của anh Hà. Trước lời xin lỗi “mếu máo” của Hưng, anh chỉ ngạc nhiên và nói giản dị: “Mà anh có nhớ chuyện ấy đâu”. Câu nói ngắn gọn nhưng chứa đựng cả sự bao dung, độ lượng và yêu thương. Anh Hà không hề giữ trong lòng những tổn thương nhỏ bé, ngược lại còn mong muốn được gắn bó lâu dài khi đề nghị xin chuyển công tác để “hai đứa ở gần nhau”. Chính sự chân thành ấy đã xóa nhòa mọi khoảng cách, khiến tình anh em trở thành sợi dây gắn kết bền chặt.
Bên cạnh đó, hình ảnh người mẹ hiện lên như một điểm tựa yêu thương và thấu hiểu. Trước sự quy kết vội vàng của Hưng, mẹ không trách mắng gay gắt mà chỉ “buồn hẳn đi, mắt rơm rớm”, để đứa con tự soi chiếu lại hành vi của mình. Câu hỏi nhẹ nhàng mà sâu sắc: “Tại sao con lại nghĩ ác về anh con như vậy?” không chỉ là lời nhắc nhở, mà còn là nỗi trăn trở của một người mẹ mong con trưởng thành với tâm hồn trong sáng, không định kiến. Chính tình yêu thương lặng lẽ ấy đã giúp Hưng nhận ra lỗi lầm và học được cách mở lòng với người khác.
Để làm nổi bật những giá trị nội dung ấy, Xuân Quỳnh đã vận dụng nghệ thuật miêu tả tâm lý nhân vật vô cùng tinh tế. Các tình huống như “vết mực” hay “bến tàu” không chỉ mang tính sự kiện mà còn là điểm tựa để bộc lộ diễn biến nội tâm của Hưng, từ giận dỗi, nghi ngờ đến hối lỗi và khát khao gắn bó. Lối trần thuật đi sâu vào suy nghĩ nhân vật với những dòng như “Hưng nghĩ…”, “Hưng biết…” giúp người đọc theo sát từng rung động trong tâm hồn cậu bé. Bên cạnh đó, hệ thống đối thoại ngắn gọn, tự nhiên đã khắc họa rõ nét tính cách từng nhân vật: sự bốc đồng của Hưng, sự điềm đạm của anh Hà và chiều sâu tâm lý của người mẹ. Đặc biệt, hình ảnh tiếng còi tàu và con tàu rời bến mang ý nghĩa biểu tượng sâu sắc cho sự chia ly và biến đổi, góp phần thức tỉnh Hưng, giúp cậu nhận ra nỗi sợ lớn nhất không phải là mất đi sự chiều chuộng, mà là đánh mất tình thân.
Văn chương luôn có khả năng chạm đến những tầng sâu nhất trong cảm xúc con người. Qua Bến tàu trong thành phố, Xuân Quỳnh đã gửi gắm một thông điệp nhân văn giản dị mà thấm thía. Giọt nước mắt của Hưng nơi bến tàu không chỉ đánh dấu sự hối hận, mà còn là dấu mốc của sự trưởng thành trong tâm hồn, của khát vọng được yêu thương và gắn bó. Từ đó, tác phẩm góp phần khẳng định giá trị bền vững của văn chương: gieo vào lòng người những hạt mầm thiện lành, làm đẹp thêm cho cuộc sống bằng tình yêu thương và sự thấu hiểu.
