Phân tích bài thơ Nói với em của nhà thơ Vũ Quần Phương

Đề bài: Em hãy phân tích bài thơ “Nói với em” của nhà thơ Vũ Quần Phương.

Nói với em*

Nếu nhắm mắt trong vườn lộng gió
Sẽ được nghe nhiều tiếng chim hay
Tiếng lích chích chim sâu trong lá
Con chìa vôi vừa hót vừa bay.

Nếu nhắm mắt nghe bà kể chuyện
Sẽ được nhìn thấy các bà tiên
Thấy chú bé đi hài bảy dặm
Quả thị thơm, cô Tấm rất hiền.

Nếu nhắm mắt nghĩ về cha mẹ
Đã nuôi em khôn lớn từng ngày
Tay bồng bế, sớm khuya vất vả
Mắt nhắm rồi, lại mở ra ngay.

(Trích “65 bài thơ hay dành cho thiếu nhi”- Cao Xuân Sơn tuyển chọn- NXB Kim Đồng)

Dàn ý Phân tích bài thơ Nói với em của nhà thơ Vũ Quần Phương

I. Mở bài

• Giới thiệu tác giả, tác phẩm:

  • Vũ Quần Phương (sinh 1940, Nam Định), là bác sĩ, nhà thơ, nhà phê bình văn học nổi tiếng, từng là trưởng ban biên tập Văn học, chủ tịch Hội đồng thơ Hội Nhà văn Việt Nam. Ông có nhiều tác phẩm giàu chất trữ tình và nhân văn, nổi bật ở cả thơ tình, thơ thiếu nhi.

  • Một số tác phẩm tiêu biểu: Cỏ mùa xuân (1966), Hoa trong cây (1977), Chỗ ấy sóng (2008).

• Giới thiệu khái quát bài thơ: “Nói với em” là một bài thơ giàu ý nghĩa, khơi gợi tuổi thơ học cách lắng nghe, cảm nhận, suy nghĩ để sống đẹp, sống nhân hậu, thủy chung.

• Nêu cảm nghĩ chung: Bài thơ nhẹ nhàng mà sâu sắc, như một lời thủ thỉ nhắn nhủ trẻ thơ, gợi tình yêu thiên nhiên, tình cảm gia đình và những suy nghĩ nhân văn về cuộc sống.

II. Thân bài

1. Đặc sắc về nội dung

a) Chủ đề và nhan đề bài thơ

• Chủ đề: Gợi nhắc tuổi thơ học cách lắng nghe, nhìn ngắm, suy nghĩ để biết sống đẹp, yêu thiên nhiên, trân trọng tình cảm gia đình, giữ đạo hiếu làm con.

• Nhan đề: “Nói với em” giản dị, không cầu kỳ, tựa như lời trò chuyện thân mật của người đi trước gửi đến trẻ thơ.

b) Phân tích các khổ thơ

• Khổ thơ 1: Hãy nhắm mắt để lắng nghe thiên nhiên

  • Mở đầu bằng giả định “Nếu nhắm mắt trong vườn lặng gió” – khi khép bớt một giác quan, các giác quan khác sẽ tinh nhạy hơn.

  • Giúp em lắng nghe những “tiếng chim hay”, nhận ra vẻ đẹp bình dị, tinh tế của thiên nhiên quanh mình.

  • Âm thanh ấy chính là “tiếng đời”, tiếng sự sống mà chỉ khi tĩnh lặng, mở rộng tâm hồn mới cảm nhận được.

• Khổ thơ 2: Hãy nhắm mắt để bước vào thế giới cổ tích qua lời kể của bà

  • Không gian chuyển từ vườn thiên nhiên đến mái nhà, bên lời bà kể chuyện.

  • Nhắm mắt để trí tưởng tượng bay bổng, thấy bà tiên, chú bé đi hài bảy dặm, quả thị, cô Tấm hiền hậu…

  • Nuôi dưỡng trong tâm hồn trẻ thơ tình yêu, niềm tin, ước vọng đẹp đẽ cùng tình thương yêu dành cho bà.

• Khổ thơ 3: Hãy nhắm mắt để suy ngẫm về công ơn cha mẹ

  • Nhắm mắt không chỉ để nghe, để hình dung, mà còn để nghĩ, để hiểu thấu ơn nghĩa sinh thành.

  • Hình ảnh “tay bồng bế sớm khuya vất vả” khắc họa công lao trời biển của cha mẹ.

  • Câu thơ “Mắt nhắm rồi lại mở ra ngay” có thể hiểu:

    • Là cha mẹ thức trắng, nhắm mắt lại vì mệt rồi mở ra ngay vì lo cho giấc ngủ của con.

    • Cũng có thể là lời nhắc tuổi thơ: nhắm mắt để nghĩ về cha mẹ, mở mắt ra để sống sao cho hiếu nghĩa, trọn đạo làm con.

  • Khơi dậy tình cảm gia đình thiêng liêng, bổn phận biết báo hiếu.

2. Đặc sắc về nghệ thuật

• Thể thơ: thất ngôn (bảy chữ), ba khổ, mỗi khổ bốn câu, nhịp 4/3 mềm mại, tạo âm hưởng thiết tha.

• Ngôn ngữ: giản dị, gần gũi, giàu hình ảnh, dễ đi vào lòng trẻ thơ.

• Âm hưởng: gieo vần đều đặn (hay – bay, tiên – hiền, ngày – ngay), du dương, giàu nhạc tính.

• Biện pháp tu từ:

  • Điệp cấu trúc: “Nếu nhắm mắt…” mở đầu mỗi khổ thơ, nhấn mạnh hành động nhắm mắt để lắng nghe, suy nghĩ.

  • Liệt kê: các loài chim, bà tiên, chú bé đi hài bảy dặm, cô Tấm… mở ra thế giới phong phú.

  • Ẩn dụ: “nhắm mắt” – khép bớt giác quan để tâm hồn mở rộng, chiêm nghiệm cuộc sống.

• Bố cục: chặt chẽ, từ lắng nghe thiên nhiên → đắm chìm thế giới cổ tích → suy ngẫm công ơn cha mẹ, dẫn cảm xúc đi từ nhẹ nhàng đến sâu lắng.

III. Kết bài

• Khẳng định giá trị bài thơ: “Nói với em” dung dị mà sâu sắc, gieo vào lòng tuổi thơ tình yêu thiên nhiên, niềm say mê cổ tích, hơn hết là lòng biết ơn cha mẹ.

• Cảm nghĩ: Bài thơ không chỉ dành cho tuổi thơ mà còn nhắc nhở tất cả chúng ta biết lắng nghe, suy nghĩ, yêu thương để sống trọn vẹn, nhân hậu và thủy chung.

Bài văn mẫu Phân tích bài thơ Nói với em của nhà thơ Vũ Quần Phương

Vũ Quần Phương là một gương mặt tiêu biểu của nền văn học Việt Nam hiện đại, không chỉ được biết đến như một bác sĩ mà còn là nhà thơ, nhà phê bình văn học giàu uy tín. Thơ ông thường thấm đẫm tình cảm, nhẹ nhàng mà sâu lắng, gợi lên bao rung động thiết tha trong lòng người đọc. Trong số những sáng tác dành cho thiếu nhi của ông, bài thơ “Nói với em” nổi bật bởi vẻ đẹp trong trẻo và ý nghĩa sâu xa. Bằng giọng điệu thủ thỉ, thân thương, nhà thơ đã nhẹ nhàng nhắn gửi tuổi thơ phải học cách lắng nghe, biết cảm nhận và suy ngẫm để sống đẹp, sống nhân hậu, giữ gìn tình nghĩa thủy chung trong cuộc đời.

Ngay từ nhan đề “Nói với em”, bài thơ đã khơi gợi một cảm giác gần gũi, thân tình như lời trò chuyện riêng dành cho các em nhỏ. Không cần đến những hình ảnh tráng lệ hay những từ ngữ cầu kỳ, nhan đề bài thơ vẫn đủ làm ấm lòng người đọc bởi nó gợi lên hình ảnh một người bà, người cha, người mẹ vẫn luôn ân cần, dịu dàng, với đứa con bé nhỏ của mình. Mở đầu bài thơ, Vũ Quần Phương khẽ gợi mở cho các em một thế giới thiên nhiên bình dị mà diệu kỳ. Nhà thơ viết:

Nếu nhắm mắt trong vườn lộng gió,
Sẽ được nghe nhiều tiếng chim hay.
Tiếng lích chích chim sâu trong lá,
Chim chìa vôi vừa hót vừa bay.

Bài thơ mở ra bằng cụm từ “Nếu nhắm mắt” và trạng ngữ chỉ thời gian “trong vườn lộng gió”, ấy là nhắm mắt để lắng nghe và cảm nhận thế giới tự nhiên. “ Nếu nhắm mắt…”có nghĩa là em phải thật yên lặng, thật chú ý lắng nghe và thật chú ý “nhìn” bằng trí tưởng tượng- vì mắt đã nhắm rồi. Và khi ấy, giác quan thính giác sẽ phát huy mạnh nhất: “sẽ được nghe nhiều tiếng chim hay”. Với tuổi thơ, còn gì hấp dẫn hơn những điều đẹp đẽ của thế giới tự nhiên quanh mình, của cỏ cây hoa lá, của chim muông vườn nhà. Trong vườn lặng gió, có những loài chim rất nhỏ, rất hiền, chỉ đến khu vườn vào những sáng, những chiều thật bình yên. Chúng hót khẽ, chuyền cành rất nhẹ, mà nếu nhắm mắt, em sẽ nghe được cả tiếng của những chú chim sâu bé tí như trái cau lích chích trong vòm lá, tiếng đôi cánh chim chìa vôi thân nửa trắng nửa đen nhẹ nhàng phất lên cụp xuống, tiếng hót vừa ở cành này đã bay sang cành khác. Những âm thanh ấy, nếu mở mắt và ồn ào gọi nhau, hay chạy theo đuổi bắt, … em sẽ không bao giờ thấy được. Tiếng chim ở đây cũng là tiếng đời, là âm thanh của thiên nhiên, của sự sống. Hãy thật yên, thật khẽ, thật dịu dàng mở rộng tâm hồn, em sẽ được thấy bao điều từ thiên nhiên kì diệu, trong khu vườn, trên đồng ruộng hay trong cánh rừng, dòng sông, bãi cỏ quanh em. Những câu thơ gieo vào tâm hồn trẻ thơ khao khát được khám phá và cảm nhận thế giới tự nhiên và cuộc sống quanh mình bằng tất cả tâm hồn, tình yêu tha thiết.

Nếu khổ thơ đầu mở ra một không gian thiên nhiên thanh khiết, thì khổ thơ tiếp theo lại đưa tuổi thơ trở về mái nhà thân thương, bên lời bà hiền từ kể chuyện:

Nếu nhắm mắt nghe bà kể chuyện,
Sẽ thấy tiên sa xuống cuối giường.
Có chú bé đi hài bảy dặm,
Quả thị thơm và cô Tấm hiền.

Từ không gian rộng là khu vườn, nhà thơ đưa dẫn ta đến không gian thân thuộc và gần gũi hơn nữa, đó là khung cảnh “nghe bà kể chuyện”. Và khi ấy, “nếu nhắm mắt” thì điều gì sẽ xảy ra? Từ thế giới thực, cả một thế giới thần tiên kì ảo sẽ mở ra. Ở đó, các em không chỉ được nghe mà còn được nhìn thấy– cái nhìn bằng trí tưởng tượng, hình dung của một tâm hồn trẻ thơ luôn tin vào những câu chuyện cổ tích. Thế giới đó có những bà tiên có quyền năng đặc biệt, luôn suốt hiện đúng lúc, đúng chỗ để giúp đỡ người tốt và trừng trị kẻ xấu; có chú bé đi hài bảy dặm với những phép màu kì diệu để thoả thích khám phá, chinh phục thế giới muôn màu; có cô Tấm dịu hiền đại diện cho những phẩm chất tốt đẹp của con người,… Nếu biết “nhắm mắt nghe” thì tuổi thơ sẽ hạnh phúc biết bao. Hình ảnh bà và thế giới cổ tích mãi mãi sống trong tâm hồn tuổi thơ, sẽ là hành trang đẹp để tuổi trẻ bước vào đời. Khổ thơ khơi lên trong tâm hồn trẻ thơ tình yêu thương, trân trọng người bà kính yêu và những niềm tin trong veo, những ước vọng đẹp đẽ.

Thế nhưng, bài thơ không dừng lại ở việc khơi dậy tình yêu thiên nhiên hay niềm say mê cổ tích, mà ở khổ thơ cuối, nhà thơ đã khéo léo dẫn các em đến một chiều sâu nhân văn hơn, đó là nghĩ về công ơn cha mẹ:

Nếu nhắm mắt nghĩ về cha mẹ,
Đã nuôi em khôn lớn từng ngày.
Tay bồng bế sớm khuya vất vả,
Mắt nhắm rồi lại mở ra ngay.

Điều đầu tiên em cần nghĩ, nên nghĩ là “Nghĩ về cha mẹ”, nghĩ về công ơn nuôi dưỡng, bồng bế, dạy bảo… vô cùng vất vả, chẳng gì đong đếm hết của cha mẹ dành cho mình: “Đã nuôi em khôn lớn từng ngày– Tay bồng bế sớm khuya vất vả”. “Câu thơ cuối gói ghém bao ý tình sâu sắc, thấm thía. Câu thơ cuối bài ta có thể hiểu theo hai cách khách nhau. Cách hiểu thứ nhất, câu thơ tiếp mạch cảm xúc để nói về công ơn của cha mẹ. Nó gợi tả sự vất vả, yêu thương, hết lòng hi sinh vì con của bậc sinh thành. Ai từng làm cha mẹ hẳn sẽ thấu cảnh “Tay bồng bế sớm khuya vất vả- Mắt nhắm rồi lại mở ra ngay” đó là có những đêm trắng thức giấc ru con, canh cho giấc ngủ của con, cha mẹ mệt mỏi, buồn ngủ đến độ “nhắm mắt vào” trong vô thức, nhưng nhớ tới giấc ngủ con chưa tròn nên cha mẹ “Nhắm mắt rồi lại mở ra ngay.” Nếu hiểu theo cách này, câu thơ càng khiến ta thấm thía công ơn trời biển của mẹ cha dành cho mình.

Tuy nhiên, với cách hiểu thứ hai, câu thơ là lời nhắn “em” biết yêu thương, hiếu kính cha mẹ bằng cách ứng xử và các hành động cụ thể hằng ngày. Khi nghĩ về cha mẹ, nhân vật trữ tình “nhắm mắt rồi lại mở ra ngay” vì nhắm mắt để cảm nhận, thấu hiểu nỗi vất vả của cha mẹ đã nuôi ta khôn lớn. Còn mở mắt ra để nhận thức về trách nhiệm, bổn phận của mỗi chúng ta với cha mẹ. Công lao của bố mẹ chỉ cần ta “nhắm mắt nghĩ” một thoáng thôi đã dạt dào niềm cảm động, biết ơn. Tác giả đã phải dùng một động tác mạnh, xốc dậy cảm xúc “lại mở ra ngay”. Nếu hiểu theo cách này, bài thơ càng thêm sâu sắc, ý nghĩa.  Dù được hiểu theo cách nào, thì khổ thơ vẫn là lời gợi nhắc về tình cảm gia đình thiêng liêng, sâu nặng. Là ơn nghĩa trời biển của bậc sinh thành và bổn phận, trách nhiệm của người con. Tác giả nhắc nhở tuổi thơ chúng ta phải biết học cách nghe, học cách nhìn, học cách nghĩ, nghĩa là phải biết sống đẹp, sống yêu thương, sống đúng đạo làm người.

Không chỉ giàu ý nghĩa về nội dung, bài thơ “Nói với em” còn nổi bật ở hình thức nghệ thuật tinh tế. Được viết theo thể thơ bảy chữ, kết hợp với nhịp 4/3 khoan thai, bài thơ mang âm hưởng nhẹ nhàng, sâu lắng, phù hợp với giọng tâm tình, thủ thỉ. Điệp ngữ “nếu nhắm mắt” lặp lại ở mỗi khổ như một sợi chỉ đỏ xuyên suốt, khắc sâu ý tưởng chính và gợi nhiều tầng nghĩa: nhắm mắt để lắng nghe thiên nhiên, để tưởng tượng thế giới thần tiên, để suy nghĩ về tình thân, nghĩa hiếu. Ngôn ngữ thơ giản dị, hình ảnh gần gũi với trẻ em như chim sâu, quả thị, cô Tấm… đã đưa thơ trở về gần hơn với thế giới của các em, gieo vào lòng các em những cảm xúc chân thành. Bên cạnh đó, biện pháp liệt kê, ẩn dụ được sử dụng khéo léo khiến bài thơ vừa mộc mạc mà vẫn lung linh ý vị.

Bài thơ “Nói với em” là một thi phẩm vừa mộc mạc, dung dị mà lại thấm đẫm chiều sâu, khẽ lay động những rung cảm nơi tâm hồn con người.. Qua những lời thơ nhẹ nhàng như lời ru, Vũ Quần Phương đã thủ thỉ nhắc nhở tuổi thơ hãy biết lắng nghe, mở lòng đón nhận vẻ đẹp của thiên nhiên, mơ mộng trong thế giới cổ tích, và trên hết là luôn trân quý công ơn cha mẹ. Bài thơ không chỉ dành cho thiếu nhi mà còn chạm đến trái tim mỗi người chúng ta, để ai cũng biết sống chậm lại, nghĩ sâu hơn, yêu thương nhiều hơn và sống thật đẹp trong cuộc đời này.