Phân tích chủ đề và những nét đặc sắc về nghệ thuật của truyện ngắn Con hổ có nghĩa

Đề bài: Bạn hãy viết một bài văn nghị luận phân tích chủ đề và những nét đặc sắc về nghệ thuật của truyện ngắn Con hổ có nghĩa:

Huyện Đông Triều có bà đỡ là bà Trần. Một đêm bà nghe tiếng gõ cửa, bèn mở cửa nhìn khắp xung quanh mà chẳng thấy ai. Đột nhiên, có con hổ chồm tới cõng bà đi. Ban đầu, bà sợ chết khiếp. Sau đó bà tỉnh táo lại, thấy hổ dùng một chân trước ôm bà chạy như bay, gặp bụi rậm gai góc thì dùng chân rẽ lối, từ từ mà đi. Tới chỗ ngọn núi sâu trong rừng, hổ thả bà xuống. Bà lại thấy một con hổ cái đang cào đất, lăn lộn. Bà cho là hổ định ăn thịt mình, sợ hãi không dám động đậy. Hổ đực dùng chân chỉ dẫn bà nhìn hổ cái và chảy nước mắt. Bà thấy như có cái gì động đậy trong bụng hổ cái, biết là nó sắp đẻ. Sẵn có thuốc kích đẻ trong dải áo, bà bèn hòa với nước suối cho nó uống. Cảm thấy hổ cái đỡ đau, bà lại xoa bóp bụng cho nó. Lát sau thì hổ sinh con. Bà thấy hổ đực mừng rỡ đùa giỡn với con mình, còn hổ cái thì nằm phục xuống, dáng mệt mỏi lắm. Hổ đực rời khỏi gốc cây, đến bên bà đỡ, quỳ chân trước trên đất, vừa quỳ vừa nhìn bà, lát sau đưa ra một khối bạc. Bà biết hổ tặng mình, nhận lấy và buộc vào thắt lưng. Hổ đực từ từ đứng dậy, vừa đi vừa ngoái nhìn bà. Bà theo hổ ra khỏi rừng. Lúc rời khỏi khu rừng, trời sắp sáng, bà giơ tay nói: “Xin chúa sơn lâm quay về”. Hổ bèn dừng lại quỳ xuống, hướng về bà đỡ cúi đầu vẫy đuôi tỏ ý tiễn biệt. Bà đi khá xa, hổ mới gầm lớn rồi rời đi. Bà về đến nhà, bỏ bạc ra cân được hơn mười lạng. Năm ấy mất mùa, bà nhờ có số bạc ấy mà sống qua được. 

Huyện Lạng Giang có người tiều phu nọ đang kiếm củi ở chân núi. Từ xa thấy cây cối trong thung lũng phía trước ngọn núi lay động không ngớt, bác tiều mới vác búa đến xem. Bác ngó quanh thì thấy một con hổ trán trắng, to như con bò, khi thì cúi đầu cào đất, khi thì nhảy lên vật xuống, thỉnh thoảng lấy chân móc họng, miệng ngoác lớn như cái sàng, máu chảy lênh láng. Bác tiều phu thấy miệng hổ có một khúc xương mắc trong họng. Bàn chân hổ móng vuốt lớn, càng móc, khúc xương càng vào sâu. Bác tiều chậm rãi uống rượu lấy can đảm, rồi trèo lên cây hô lên rằng: “Cổ họng ngươi đau phải không? Đừng cắn ta, ta sẽ lấy xương ra cho ngươi”. Hổ nghe thấy, nằm phục xuống, há miệng hướng về bác tiều như cầu cứu. Bác tiều trèo xuống, thò tay vào cổ họng hổ, lấy ra một chiếc xương bò to như cánh tay. Hổ liếm mép, vừa bỏ đi vừa nhìn khuôn mặt bác tiều. Bác tiều hô lớn: “Nhà ta ở thôn ấy, hễ được miếng ngon thì nhớ nhau nhé”. Bác tiều ra về được mấy hôm, nửa đêm nghe thấy ngoài cửa có tiếng kêu rất dữ dội. Sáng hôm sau mở cửa, bác tiều thấy có một con hươu chết ở đó. Nhiều năm sau, bác tiều qua đời. Lúc sắp chôn, một con hổ bỗng nhiên đến trước mộ. Những người đưa đám bỏ chạy, từ xa thấy hổ dùng đầu dụi vào quan tài, gầm gừ, gào lớn, đi quanh quan tài vài vòng rồi bỏ đi. Về sau, mỗi dịp đến ngày giỗ bác tiều, hổ lại đưa hươu, lợn đến để ngoài cửa, mấy chục năm liền.

(Vũ Trinh – Con hổ có nghĩa, Dương Tuấn Anh dịch, tạp chí Văn học và Tuổi trẻ, tháng 5/2021, tr. 47-49)

Bài làm Phân tích chủ đề và những nét đặc sắc về nghệ thuật của truyện ngắn Con hổ có nghĩa

I. MỞ BÀI

– Giới thiệu truyện kể: “Con hổ có nghĩa” là một truyện ngắn đặc sắc, giàu giá trị nhân văn, thuộc loại truyện ngắn Trung đại.

– Nêu nội dung khái quát cần phân tích, đánh giá: Trong bài viết này, chúng ta sẽ cùng đi vào phân tích, đánh giá chủ đề và những nét đặc sắc về nghệ thuật của câu chuyện nói trên.

Trong nền văn học trung đại Việt Nam, truyện ngắn “Con hổ có nghĩa” của Vũ Trinh là một tác phẩm giàu tính nhân văn, thấm đượm đạo lý truyền thống. Bằng cách mượn chuyện loài vật để nói chuyện con người, tác giả đã kể lại hai câu chuyện cảm động về lòng biết ơn và nghĩa tình. Ẩn sau những chi tiết giản dị, gần gũi là một bài học sâu sắc: trong cuộc sống, ai cũng cần biết giúp đỡ người khác và trân trọng ân nghĩa. Với nội dung ý nghĩa cùng nghệ thuật kể chuyện độc đáo, “Con hổ có nghĩa” để lại dư âm đẹp về lòng nhân hậu và cách sống nghĩa tình của con người Việt Nam xưa.

II. THÂN BÀI

1. Tóm tắt truyện:

Truyện “Con hổ có nghĩa” gồm hai câu chuyện nhỏ: Câu chuyện thứ nhất nói về việc bà đỡ Trần giúp cho con hổ cái sinh con, và đã được con hổ đực tặng vàng, giúp bà sống qua giai đoạn khó khăn. Câu chuyện thứ hai kể về việc một bác tiều phu giúp lấy khúc xương trong họng con hổ, và được nó trả ơn bằng cách tặng bác những con thú rừng, và ngay cả khi bác đã mất đi, mỗi lần đến ngày giỗ, nó vẫn mang thú rừng đến để làm giỗ bác.

2. Xác định và phân tích, đánh giá chủ đề:

a. Xác định chủ đề:

Qua hai câu chuyện về việc hai con hổ đền ơn những người đã từng giúp đỡ mình, “Con hổ có nghĩa” muốn gửi gắm đến người đọc thông điệp: hãy biết giúp đỡ người khác lúc họ gặp khó khăn hoạn nạn; và khi nhận được sự giúp đỡ, chúng ta phải biết ghi nhớ công ơn.

b. Phân tích, đánh giá chủ đề:

Chủ đề của câu chuyện có ý nghĩa nhân văn sâu sắc. Hình ảnh những con hổ trong truyện thực chất là hình ảnh ẩn dụ cho con người. Nhưng khi mượn hình ảnh con vật, thông điệp của câu chuyện lại càng được nhấn mạnh: đến con vật còn biết sống có ơn nghĩa, có trước có sau thì con người lại càng phải biết sống cho phải đạo.

3. Phân tích, đánh giá những nét đặc sắc về nghệ thuật:

a. Nghệ thuật xây dựng nhân vật: Truyện có hai hệ thống nhân vật: người giúp đỡ và kẻ được giúp đỡ, người giúp đỡ là con người (bà đỡ Trần và bác tiều phu), người được giúp đỡ là con vật được nhân cách hóa (những con hổ)

– Bà đỡ Trần và bác tiều phu được miêu tả trong truyện là những người tốt bụng, sẵn sàng giúp đỡ kẻ khác trong hoạn nạn, khó khăn. Bà đỡ Trần khi biết con hổ cái đang chuyển dạ, bà đã không ngần ngại giúp đỡ nó sinh nở một cách thuận lợi, mẹ tròn con vuông. Bác tiều phu khi thấy chú hổ bị hóc xương, cũng đã sẵn lòng giúp lấy khúc xương ra để cứu mạng nó. Chính vì lòng tốt của mình mà hai người đã được báo đáp: bà đỡ Trần được hổ tặng vàng, giúp sống qua những năm đói kém; bác tiều phu được hổ tặng thú rừng, và cả khi đã mất, chú hổ vẫn về viếng bác, mỗi lần giỗ lại đem thú rừng về để tưởng nhớ công ơn của bác.

– Hình tượng những chú hổ trong đoạn trích là những con vật sống có ân nghĩa, không quên ơn những người đã từng giúp đỡ mình. Khi được giúp đỡ, chúng thể hiện thái độ biết ơn: con hổ mà bà đỡ Trần giúp cho vợ nó sinh nở, đã cõng bà Trần về tận làng, đưa vàng, quỳ xuống tạ ơn cho đến kho bà bảo nó trở về rừng thì nó mới dời gót. Con hổ được bác tiều phu lấy xương ra khỏi họng thì trước lúc bỏ đi, đã nhìn khuôn mặt bác tiều phu, để ghi tạc vào lòng hình ảnh người đã cứu giúp mình. Hình tượng những chú hổ là hình ảnh biểu tượng cho những con người sống có trước có sau, không vô ơn bội nghĩa.

b. Nghệ thuật xây dựng tình huống: Góp phần tạo nên chiều sâu, sức hấp dẫn cho câu chuyện, không thể không kể đến nghệ thuật xây dựng tình huống. Truyện “Con hổ có nghĩa” có hai tình huống chính gắn với hai câu chuyện:

– Tình huống bà đỡ Trần đỡ đẻ cho con hổ cái và được con hổ đực trả ơn; tình huống bác tiều phu cứu giúp con hổ và cũng được nó trả ơn.

– Đây là hai tình huống mang yếu tố kì lạ: kì lạ là ở chỗ đối tượng được giúp đỡ ở đây là những con vật, mà lại là con vật theo quan niệm của dân gian là nguy hiểm. Đặt bà đỡ Trần và bác tiều phu vào tình huống này, tác giả đã làm nổi bật tấm lòng nhân hậu của họ. Đồng thời, tình huống này cũng giúp nhấn mạnh thông điệp của câu chuyện: đến con vật còn biết sống có ân có nghĩa, thì con người càng phải sống tốt với nhau.

– Tình huống truyện kì lạ cũng tạo nên sự li kì, hấp dẫn cho câu chuyện, có tác dụng lôi cuốn người đọc, gây ra cho người đọc ấn tượng mạnh, và từ đó gợi ra suy nghĩ về cách sống của chính mình.

c. Nghệ thuật trần thuật: “Con hổ có nghĩa” có lối kể chuyện giản dị nhưng vô cùng hấp dẫn. Sức hấp dẫn được tạo ra từ cách dẫn dắt câu chuyện bằng những sự kiện li kì. Các yếu tố mang tính chất hoang đường tạo nên sự lôi cuốn mạnh mẽ đối với người đọc.

III. KẾT BÀI

– Khẳng định khái quát những nét đặc sắc về chủ đề và nghệ thuật của truyện: “Con hổ có nghĩa” là câu chuyện không chỉ đặc sắc về mặt nghệ thuật mà còn sâu sắc về mặt chủ đề, chứa đựng nhiều bài học cuộc sống vô cùng giá trị.

– Nêu ý nghĩa của truyện kể đối với bản thân và người đọc: Câu chuyện đã giúp ta hiểu được rằng: trong cuộc sống, chúng ta cần phải biết yêu thương, giúp đỡ kẻ khác khi họ gặp hoạn nạn, khó khăn; nó cũng nhắc nhở chúng ta rằng: trong cuộc sống, cần phải biết ghi nhớ và đến đáp công ơn những người đã từng cứu giúp mình.

Với chủ đề sâu sắc và nghệ thuật kể chuyện độc đáo, “Con hổ có nghĩa” không chỉ là một câu chuyện về loài vật mà còn là bài học thấm thía về đạo làm người. Tác phẩm ca ngợi tấm lòng nhân hậu, biết giúp đỡ người khác trong hoạn nạn và đề cao lòng biết ơn – một giá trị đạo đức bền vững của con người Việt Nam. Qua hình ảnh những con hổ mang nghĩa tình sâu nặng, tác giả gửi gắm thông điệp nhân sinh: sống ở đời, hãy biết đối nhân xử thế bằng tấm lòng nhân nghĩa, bởi chính điều đó làm nên vẻ đẹp chân thật và cao quý nhất của con người.