Nghị luận về vẻ đẹp tâm hồn của Nguyễn Trãi qua bài thơ Cây đa già

Đề bài: Anh/chị hãy viết một bài văn (khoảng 500 chữ) nghị luận về vẻ đẹp tâm hồn của Nguyễn Trãi qua bài thơ Cây đa già: 

Tìm được lâm tuyền chốn dưỡng thân

Một phen xuân tới một phen xuân

Tuy đà chửa có tài lương đống

Bóng cả như còn rợp đến dân.

(Cây đa già)

Chú thích:

Lâm tuyền: rừng và suối, ý chỉ chốn núi rừng.

Tài lương đống: lương là rường, đống là cột, tài lương đống là tài năng lớn, có thể đảm nhiệm những trọng trách lớn lao của đất nước.

Bài làm Nghị luận về vẻ đẹp tâm hồn của Nguyễn Trãi qua bài thơ Cây đa già

I. Mở bài

• Giới thiệu khái quát về tác giả Nguyễn Trãi: Nhà chính trị, nhà văn hóa kiệt xuất, nhà thơ lớn của dân tộc, có tấm lòng yêu nước, thương dân sâu sắc.

• Giới thiệu bài thơ “Cây đa già” – một bài thơ Nôm ngắn gọn mà sâu sắc, thể hiện vẻ đẹp tâm hồn của Nguyễn Trãi trong những năm ở ẩn.

• Nêu luận điểm chính: Qua hình tượng cây đa, bài thơ bộc lộ tâm hồn thanh cao, khiêm nhường, yêu đời, và tấm lòng luôn hướng về nhân dân của Nguyễn Trãi.

Nguyễn Trãi là một bậc anh hùng dân tộc, một nhà văn hóa lớn, đồng thời cũng là một thi nhân có tâm hồn thanh khiết, giàu lòng yêu nước và thương dân. Cuộc đời ông là tấm gương sáng của sự trung hiếu, của trí tuệ và nhân nghĩa. Trong những năm tháng ở ẩn tại Côn Sơn, Nguyễn Trãi đã gửi gắm tâm hồn mình vào thiên nhiên qua nhiều vần thơ sâu sắc. Bài thơ “Cây đa già” là một trong những tác phẩm tiêu biểu, không chỉ miêu tả vẻ đẹp của cảnh vật mà còn phản chiếu vẻ đẹp tâm hồn cao quý của nhà thơ – một con người khiêm nhường, yêu đời và luôn hướng trọn tấm lòng về dân về nước.

II. Thân bài

– Câu khai: Tìm được lâm tuyền chốn dưỡng thân

+ Mở ra không gian tồn tại bấy lâu nay của cây đa già, đó là ở chốn lâm tuyền với mục đích dưỡng thân. Đó là không gian lớn lao, bạt ngàn và lý tưởng cho sự sinh sôi, phát triển của một cây cổ thụ, hoàn toàn khác hẳn với không gian nhỏ bé, chật hẹp của những vùng đất khác.

+ Câu thơ là phép ẩn dụ cho việc Nguyễn Trãi tìm về quê nhà để ở ẩn. Tại chốn núi rừng Côn Sơn (Chí Linh, Hải Dương), nhà thơ đã tìm thấy cho mình một khoảng không gian sống phù hợp với việc di dưỡng đời sống tinh thần, lánh xa con đường cửa quyền hiểm hóc. Tính chất rộng lớn của thiên nhiên núi rừng hoàn toàn ăn khớp với tâm hồn phóng khoáng, lồng lộng của Nguyễn Trãi.

– Câu thừa: Một phen xuân tới một phen xuân

+ Câu thơ sử dụng lối chơi chữ tài tình. Nếu từ xuân thứ nhất là mùa xuân thì từ xuân thứ hai lại là sự tươi trẻ. Cây đa dẫu đã tồn tại bao nhiêu năm, là một cây cổ thụ giữa núi rừng nhưng khi mùa xuân đến vẫn đâm chồi nảy lộc, thay lá kết hoa, tức là vẫn trẻ trung, vẫn dạt dào sức sống.

+ Chuyển trường nghĩa sang tâm hồn Nguyễn Trãi, dẫu khi cáo quan về quê, nhà thơ đã ngoài 60 tuổi nhưng khi sống giữa mùa xuân đất trời, được tắm mình trong môi trường thiên nhiên trong lành, thuần khiết, tinh thần của Ức Trai cũng như được hồi sinh, được trẻ lại. Điều này cũng cho thấy chiều sâu của lòng yêu đời trong Nguyễn Trãi bởi chỉ có yêu đời tha thiết, nhà thơ mới có thể để tâm hồn mình đồng điệu với nhịp chuyển vận của đất trời.

– Câu chuyển: Tuy đà chửa có tài lương đống

+ Câu thơ chuyển từ lối miêu tả các yếu tố bên ngoài của cây đa sang bàn chuyện về “tài đức”, về công dụng của cả một giống loài. Quả là từ trước đến nay, người đời không dùng gỗ đa để làm rường (lương) làm cột (đống), tức là không dùng gỗ đa để xây cất nhà cửa hay làm những công trình quan trọng.

+ Tự đánh giá về bản thân, Nguyễn Trãi cho rằng tài đức của mình chưa đủ để trở thành rường cột cho đất nước, chưa thể gánh vác những công việc trọng đại của non sông. Nhìn lại cuộc đời và những cống hiến của Ức Trai, dễ nhận ra đây là một cách nói đầy khiêm nhường bởi ông chính là một trong những vị “khai quốc công thần” của triều Hậu Lê, người có đóng góp không nhỏ vào sự phát triển mọi mặt của Đại Việt trên cương vị Hành Khiển Bộ Lễ.

– Câu hợp: Bóng cả như còn rợp đến dân

+ Nối tiếp ý thơ được triển khai trong câu chuyển, câu kết đã làm nổi bật “công dụng” lớn nhất của cây đa: toả bóng mát. Cây đa càng già, bóng toả càng lớn, càng che mát được cho nhiều người. Dẫu không phải là “công dụng” lớn lao như dời non lấp bể nhưng ít nhất, cây đa đã chứng minh được với người đời mình vẫn có đóng góp, vẫn mang lại lợi ích cho bách tính.

+ Bản thân Nguyễn Trãi luôn mang tư tưởng “thân dân” nên mọi suy nghĩ, mọi hành động của ông đều một lòng vì sự phát triển của đời sống muôn dân. Dẫu phải cáo quan bởi bất đắc chí và tự thấy mình tạo ra được những thay đổi lớn lao cho cuộc sống trăm họ nhưng Ức Trai cũng để lại được cái bóng của mình cho bách tính được hưởng sự mát mẻ, thảnh thơi. Bóng mát của cây đa già phải chăng chính là cái tâm cái đức của một nhà hoạt động chính trị vì dân; là tư tưởng và đường lối “thân dân” ông hằng theo đuổi, nay tiếp tục được ông truyền lại cho lớp lớp thế hệ học trò? Và đã ở giữa chốn lâm tuyền mà lúc nào cũng hướng về dân, nghĩ cách cống hiến cho người dân, Nguyễn Trãi thực sự chỉ “nhàn thân chứ không nhàn tâm”.

– Đánh giá:

+ Về nghệ thuật: Bài thơ Nôm Đường luật được viết theo thể thất ngôn tứ tuyệt ngắn gọn; hình ảnh thơ gần gũi; ngôn ngữ thơ giản dị đã vừa nói được đặc điểm của một cây đa già vừa khéo léo thể hiện những vẻ đẹp tâm hồn đáng quý của Nguyễn Trãi.

+ Về nội dung: Qua hình tượng cây đa già, người đọc có thể dễ dàng nhận ra một cốt cách sống vừa thanh cao, tao nhã lại vừa tươi mới, trẻ trung; vừa khiêm nhường đức độ lại vừa thiết tha được cống hiến hết mình cho dân cho nước. Đó đều là những giá trị tinh tuý nhất trong tâm hồn Ức Trai – một tâm hồn “lộng gió thời đại” (Phạm Văn Đồng).

III. Kết bài

• Khẳng định lại: Bài thơ “Cây đa già” là bức chân dung tinh thần giản dị mà cao quý của Nguyễn Trãi.

• Qua hình tượng cây đa, ta thấy rõ một tâm hồn thanh cao, yêu đời, khiêm nhường và luôn hướng về dân.

• Vẻ đẹp tâm hồn ấy đã làm nên giá trị vĩnh hằng của con người Nguyễn Trãi – bậc đại nhân, đại trí, đại dũng, xứng đáng là “anh hùng dân tộc, danh nhân văn hóa thế giới”.

Bài thơ “Cây đa già” với hình tượng giản dị mà giàu ý nghĩa đã khắc họa rõ nét tâm hồn thanh cao, nhân hậu và khiêm nhường của Nguyễn Trãi. Ở nơi núi rừng thanh vắng, ông vẫn giữ trọn niềm yêu đời, vẫn hướng về dân với tấm lòng bao dung, nhân ái. Hình ảnh “bóng cả rợp đến dân” không chỉ là bóng cây đa giữa núi rừng mà còn là bóng nhân cách lớn của Ức Trai tỏa mát cho muôn đời sau. Nguyễn Trãi vì thế không chỉ là bậc hiền triết của thời đại mình mà còn là biểu tượng bất diệt của tâm hồn Việt Nam, thanh sạch, nhân hậu và sáng ngời nghĩa khí.