Phân tích bài thơ Quê của mẹ của Nguyễn Khánh Châu

Đề bài: Viết bài văn nghị luận (khoảng 600 chữ) phân tích bài thơ sau:

                                          QUÊ CỦA MẸ…

Tôi cùng mẹ trở về thăm quê ngoại

Nơi tuổi thơ mẹ lặn lội cơ hàn

Nơi ngoại tôi cứ mỗi vụ đông tàn

Tay cước đỏ, nơi đồng sâu cấy lúa.

 

Ở nơi đó, những ngày mẹ còn nhỏ

Đuổi bắt ve, nắng cháy những trưa hè

Bị ngoại mắng, đòn roi mẹ chẳng sợ

Vẫn đầu trần, chân sáo chạy khắp thôn.

 

Mẹ lớn lên… rồi bôn ba xuôi ngược

Xa quê nghèo, cũng rất ít về thăm

Nhưng trong tim kí ức những tháng năm

Quê hương đó – in sâu trong tiềm thức.

(Theo Nguyễn Khánh Châu, Văn học và tuổi trẻ, số tháng 3 năm 2023, NXB Giáo dục Việt Nam, 2023, tr.45)

*Chú thích:

– Nguyễn Khánh Châu sinh năm 1962 tại Huế, hiện đang sinh sống và làm việc tại Sài Gòn. Ông là nhà thơ nổi tiếng với nhiều tác phẩm viết về cuộc sống, tình yêu và con người Việt Nam. Các tác phẩm của ông được đánh giá cao bởi sự chân thành, sâu sắc và cảm xúc.

Dàn ý Phân tích bài thơ Quê của mẹ của Nguyễn Khánh Châu

1. Mở bài:

– Giới thiệu tác giả, tác phẩm.

– Nêu ấn tượng chung về tác phẩm.

2. Thân bài:

a. Phân tích nội dung, chủ đề của bài thơ

* Chủ đề: Bài thơ ngợi ca tình yêu quê hương, nơi gắn liền với kí ức tuổi thơ của người mẹ và sự thấu hiểu, trân trọng nỗi niềm người mẹ khi phải xa quê.

* Nội dung:

– Khổ 1: Lời tự sự mộc mạc của người con khi được cùng mẹ về thăm quê ngoại.

+ Miền quê ấy là cả tuổi thơ nhọc nhằn của mẹ (Nơi tuổi thơ mẹ lặn lội cơ hàn);

+ Là nơi có người bà chịu bao lam lũ, vất vả, hi sinh (Nơi ngoại tôi cứ mỗi vụ đông tàn – Tay cước đỏ, nơi đồng sâu cấy lúa.)

-> Sự thấu hiểu, yêu thương của người con, người cháu với nỗi vất vả mưu sinh của mẹ, của bà.

– Khổ 2: Quê hương gợi lại biết bao kỉ niệm ấu thơ của người mẹ

+ Kí ức tuổi thơ người mẹ để sống lại một cách chân thực, nghẹn ngào: với những lần đuổi bắt ve giữa trưa hè nắng cháy, dẫu bị mẹ đánh đòn vẫn đầu trần, chân sáo chạy khắp thôn.

-> Tuổi thơ hồn nhiên, trong trẻo, sống động đã đi qua chỉ còn là mảng kí ức ngọt ngào pha lẫn cay xót.

– Khổ 3: Sự thấu hiểu của người con về tâm tình của mẹ đối với quê hương.

+ Người con nhớ về những tháng năm trưởng thành và xa quê của mẹ cũng đong đầy cảm xúc: Mẹ lớn lên… rồi bôn ba xuôi ngược – Xa quê nghèo, cũng rất ít về thăm.

+ Trưởng thành và cuộc sống mưu sinh đã khiến mẹ phải rời xa ngoại, xa quê và rất ít về thăm – > Sự bùi ngùi, thương cảm, thấu hiểu của người con dành cho nỗi niềm xa quê của mẹ.

+ Lời khẳng định đinh ninh về tình yêu quê hương da diết, sâu nặng bất chấp mọi khoảng cách không gian, thời gian yêu quê hương da diết (Nhưng trong tim kí ức những tháng năm/ Quê hương đó – in sâu trong tiềm thức.)

-> Tâm sự của một người con tha thiết yêu thương mẹ, yêu miền quê của mẹ.

b. Một số nét đặc sắc nghệ thuật của bài thơ

– Thể thơ tám chữ với vần nhịp linh hoạt…

– Ngôn ngữ thơ mộc mạc, giản dị; hình ảnh thơ gần gũi, chân chất giàu sức gợi.

– Bài thơ có sự kết hợp nhuần nhuyễn các phương thức biểu cảm, tự sự đan xen miêu tả.

– Sử dụng hiệu quả các biện pháp tu từ, nổi bật là phép điệp ngữ.

3. Kết bài:

– Khẳng định giá trị của tác phẩm và liên hệ bản thân.

– Bài học liên hệ…

Bài văn mẫu Phân tích bài thơ Quê của mẹ của Nguyễn Khánh Châu

“Thơ là âm nhạc của tâm hồn, nhất là những tâm hồn cao cả, đa cảm” (Voltaire). Thơ ca chi bất ra khi trong tim người nghệ sĩ đang rung lên những nhịp đập thổn thức, đang ngân lên những điều ngân của tâm hồn. Chính bởi vậy, mỗi vần thơ dù ngắn gọn nhưng lại có sức truyền tải lớn tới người đọc. Và “Quê của mẹ” của nhà thơ Nguyễn Khánh Châu là một thi phẩm như vậy. Bài thơ khiến người đọc không khỏi ngậm ngùi khi lặng nói bất lên chủ đề về quê hương. Chủ đề ấy đã được ngòi bút của nhà thơ thể hiện qua hình thức nghệ thuật độc đáo, ngôn ngữ hàm súc, giàu tính gợi hình, nhạc điệu nhẹ nhàng, sâu lắng. Ba khổ thơ đầu của bài thơ “Quê của mẹ” đã để lại ấn tượng sâu đậm trong lòng người đọc.

“Tôi cùng mẹ trở về thăm quê ngoại

Nơi tuổi thơ mẹ lặn lội cơ hàn

…

Nhưng trong tim kí ức những tháng năm

Quê hương đó – in sâu trong tiềm thức.”

Dòng thơ đầu được mở ra những câu thơ tựa như là nói mộc mạc “Tôi cùng mẹ trở về thăm quê ngoại”. Hình ảnh quê hương hiện lên trong kí ức tuổi thơ của người mẹ và tình cảm sâu nặng đối với quê hương vô cùng giản dị, gần gũi:

Tôi cùng mẹ trở về thăm quê ngoại

Nơi tuổi thơ mẹ lặn lội cơ hàn

Nơi ngoại tôi cứ mỗi vụ đông tàn

Tay cuốc đỏ, nơi đồng sâu cấy lúa.

Hình ảnh về thăm quê ngoại của nhân vật tôi cùng mẹ hiện lên thật xúc động, gợi niềm tự hào của nhân vật “tôi” khi được trở về thăm nơi chôn nhau cắt rốn của mình. Hình ảnh quê hương mở đầu bài thơ đã được tác giả tái hiện vô cùng sống động. Đó là hình ảnh quê hương được hiện lên với những nét bình dị, thân quen, đậm chất làng quê Việt Nam. Tuy nhiên, trên nền của bức tranh bình dị ấy, ẩn chứa một nét lam lũ, khó nhọc làm cho người đọc thêm xót thương, đầy xúc động. Cụm từ “Nơi tuổi thơ mẹ lặn lội cơ hàn” cùng từ lấy “lặn lội” kết hợp cụm từ “cơ hàn” mang đến cho người đọc hình ảnh thật vất vả, cơ cực, làm lũ của thời thơ ấu nơi quê mẹ. Nơi ấy còn là “Nơi ngoại tôi cứ mỗi vụ đông tàn / Tay cuốc đỏ, nơi đồng sâu cấy lúa”. Hình ảnh “tay cuốc đỏ” đã gợi lên đôi tay của ngoại xứng đỏ, đau nhức khi phải cày cấy giữa tiết trời lạnh buốt, một hình ảnh thơ không chỉ gợi lên nỗi vất vả, ngọc nhằn mà còn khiến ta trân trọng, mến yêu đức tính cần cù, chăm chỉ của ngoại.

Nối tiếp mạch cảm nhận ấy, khổ thơ thứ 2 đã khiến nhân vật tôi trở về năm tháng tuổi thơ của mẹ với biết bao kí niệm hồn nhiên, vô tư mà trong trẻo:

“Ở nơi đó những ngày mẹ còn nhỏ

Dưới bát ve, nắng cháy những trưa hè

Bị ngoại mắng, đòn roi mẹ chẳng sợ

Vẫn đầu trần, chân sáo chạy khắp thôn.”

Quê hương là nơi mẹ đã trải qua tuổi thơ tràn đầy vất vả “nắng cháy những trưa hè” nhưng bên cạnh đó cũng đong đầy những niềm vui và những kỉ niệm hạnh phúc. Và rồi những kí niệm ấy được hiện lên qua những hình ảnh “dưới bát ve, nắng cháy những trưa hè; bị ngoại mắng; vẫn đầu trần, chân sáo chạy khắp thôn” thật gần gũi, mộc mạc, quen thuộc biết bao. Phải chăng, đó là hình ảnh tuổi thơ của bất cứ đứa trẻ con nào sinh ra và lớn lên ở vùng quê đều có. Những kỉ niệm ấy là sự ương bướng, nghịch ngợm, lì lợm của tuổi “ở những ngày mẹ còn nhỏ”. Có lẽ qua lời kể của bà và mẹ, nhân vật tôi đã như được hóa thân vào những năm tháng tuổi thơ của mẹ nơi quê nhà, được sống, được sống với những điều có lẽ với “tôi” là xa lạ. Qua đó tác giả trên trong những điều mộc mạc, giản dị mà quê hương đã nuôi dưỡng tuổi thơ mẹ.

Bên cạnh đó, điều ta ấn tượng còn được làm rõ hơn qua những biểu hiện cho sự thấu hiểu và nỗi nhớ khi xa quê hương của người mẹ. Điều đó được thể hiện rõ rệt nhất qua khổ thơ cuối:

“Mẹ lớn lên… rồi bôn ba xuôi ngược

Xa quê nghèo, rát ít khi về thăm

Nhưng trong tiềm kí ức những tháng năm

Quê hương đó – in sâu trong tiềm thức.”

Nếu từ hai khổ thơ trước, người đọc cảm nhận được năm tháng tuổi thơ mẹ cùng mảnh đất quê hương, thì khép lại với khổ cuối, ta lại cảm nhận được nhiều xúc cảm khi mẹ trưởng thành và rời xa quê. Hình ảnh người mẹ trật vật kiếm kế sinh nhai nơi đất khách quê người, dù có rất nhớ quê nhưng “cũng rất ít về thăm”. Trong văn học, ngôn ngữ luôn là yếu tố đầu tiên, do giống như màu sắc trong hội họa, âm thanh trong âm nhạc. Để tạo nên một tác phẩm độc đáo thì các nhà thơ phải trải qua quá trình lao động nhọc nhằn như người đào vàng tìm ngọc, đãi từ kho quặng thô ráp mới có thể lấy ra một viên ngọc chữ tinh khôi. Nhiều khi khát cháy trên sa mạc ngôn từ vẫn chưa thể tìm ra được thứ báu vật thiêng liêng ấy. Bởi vậy, Mai-a-cốp-xki mới nói: “Làm thơ là cắn một phần nghìn miligram quặng chữ”. Hiểu theo nghĩa ấy thì cụm từ “in sâu” quả là một viên ngọc quý, gợi ra bao tầng nghĩa. Từ “in sâu” đã làm cho hai câu thơ cuối trở nên sâu lắng hơn cả, dù đó chỉ là một lời khẳng định, lời thề dù mẹ đã rời xa nhà và hình ảnh quê hương luôn mãi nằm trong kí ức không bao giờ phai mờ. Những kỉ niệm thời thơ ấu, những sóng gió những điều có lẽ từng là động lực để mẹ trở về thăm quê. Ở hai câu thơ cuối ấy, tác giả đã thể hiện lòng gắn bó sâu nặng, tình yêu tha thiết dành cho quê hương, cho cội nguồn của mẹ và bộc lộ cả tình cảm của chính mình.

Làm nên thành công của chủ đề quê hương trong bài thơ chính là nhờ vào nét nhìn rất riêng của Nguyễn Khánh Châu và dụng công rất khéo léo và tinh tế của người viết khi sử dụng các biện pháp đặc săc. Trước hết là việc sử dụng thể thơ 8 chữ cùng sự kết hợp nhuần nhuyễn cách gieo vần ngắt nhịp, luật bằng trắc phù hợp tạo tính nhạc và sự hấp dẫn cho bài thơ, giọng điệu khi thì tha thiết, sâu lắng, mỏng manh như lời ru êm, khi thì chắc khoẻ, cứng rắn tựa như lời thề; ngôn ngữ thơ mộc mạc, giản dị nên luôn gợi lên nỗi niềm của mỗi đứa con với quê hương của mẹ. Không chỉ vậy, bài thơ có sự kết hợp giữa các biện pháp tu từ đặc sắc như phép ngắt “nơi” giúp gợi nhấn mạnh hình ảnh quê với tất cả vui, cực, các biện pháp liệt kê, đảo ngữ giúp gợi lên chân thực và sống động hình ảnh quê hương. Đặc sắc nhất phải kể đến chính là biện pháp tu từ đối lập với hình ảnh “đầu trần chân sáo chạy khắp thôn” ở quê hương thuở ấy đẹp đẽ, yên ấm, cực nhưng vẫn đầy ắp yêu với những kỉ niệm khó phai đối với nỗi nhớ quê nơi con rời xa mình.

“Quê của mẹ” là một bài thơ đặc sắc viết về chủ đề quê hương và tình yêu quê hương. Không nói riêng bài thơ nói chung đều có những hình ảnh thơ đặc sắc, gợi liên tưởng độc đáo, giàu ý nghĩa. Khép lại bài thơ “Quê của mẹ” của Nguyễn Khánh Châu, những tâm sự đầy xúc động đậm sâu từ người con yêu mẹ, yêu miền quê còn dư âm mãi trong lòng người. Với chức năng “luyện cho ta những tình cảm ta có sẵn” của Hoài Thanh, bài thơ đã bồi đắp cho người đọc tình yêu thương quê hương, tình mẫu tử sâu nặng, niềm trân trọng những kí ức tuổi thơ đối với hành trình trưởng thành của mỗi con người. Từ đó, tôi thấy mình cần phải sống sao cho xứng đáng với quê hương, luôn trân trọng quê hương, cần tu dưỡng, rèn luyện đạo đức để xây dựng quê hương ngày càng giàu đẹp bởi:

“Quê hương mỗi người chỉ một

Như là chỉ một mẹ thôi

Quê hương nếu ai không nhớ

Sẽ không lớn nổi thành người”.

(Bài học đầu cho con – Đỗ Trung Quân