Người kể chuyện là gì? Vai trò chức năng của người kể chuyện trong truyện ngắn

Trong truyện ngắn, người kể chuyện không chỉ là nhân vật “nấp” sau những dòng chữ, mà còn là linh hồn, là bàn tay vô hình dẫn dắt toàn bộ câu chuyện. Nhờ có người kể chuyện, truyện ngắn mới được thắp lên sức sống, có chiều sâu, có màu sắc riêng. Bài viết dưới đây chỉ ra Người kể chuyện là gì? Vai trò chức năng của người kể chuyện trong truyện ngắn

Khái niệm người kể chuyện

Người kể chuyện, theo Từ điển thuật ngữ văn học, là hình tượng ước lệ về người trần thuật xuất hiện trong tác phẩm văn học. Hình tượng này chỉ được tạo dựng khi câu chuyện được kể qua lời của một nhân vật cụ thể trong tác phẩm. Người kể chuyện có thể là chính tác giả tự đặt mình vào vai trò trần thuật, có thể là một nhân vật đặc biệt do tác giả sáng tạo ra, hoặc cũng có thể là một người được cho là biết rõ câu chuyện và kể lại cho người đọc nghe.

Cách phân loại người kể chuyện

Về cách phân loại người kể chuyện, các nhà nghiên cứu thường dựa trên hai tiêu chí chính: đại từ nhân xưng được sử dụng trong trần thuật và mối quan hệ của người kể với nhân vật truyện. Dựa vào hai tiêu chí này, nhà nghiên cứu Đinh Trọng Lạc đã chia người kể chuyện thành ba kiểu:

• Người tường thuật khách quan hóa,

• Người tường thuật chủ quan hóa,

• Người tường thuật hòa hợp các kiểu.

Đặc biệt, trong kiểu người tường thuật khách quan hóa, Đinh Trọng Lạc chỉ ra một số dạng tiêu biểu như:

• Người tường thuật lạnh lùng,

• Người tường thuật hòa mình với nhân vật,

• Người tường thuật có giọng nói riêng.

Vai trò cơ bản của người kể chuyện trong truyện ngắn

• Người kể chuyện trong truyện ngắn đảm nhận hai vai trò quan trọng:

  • Dẫn dắt người đọc đi vào câu chuyện, giới thiệu nhân vật, tình huống, tả cảnh, tả người.

  • Đưa ra những nhận xét, đánh giá về sự việc, nhân vật, tình huống được kể.

1. Vai trò dẫn dắt: quyết định cấu trúc và mạch kể

• Người kể chuyện xưng “tôi” thường giữ vai trò quan trọng trong việc quyết định cấu trúc tác phẩm.

• Nhờ góc nhìn đó, câu chuyện có thể:

  • Kể theo trật tự thời gian, không gian (ví dụ: Bức tranh của em gái tôi – Tạ Duy Anh).

  • Không theo trật tự thông thường, đan xen hiện tại – quá khứ (ví dụ: Chiếc lược ngà – Nguyễn Quang Sáng, Những ngôi sao xa xôi – Lê Minh Khuê, Một người Hà Nội – Nguyễn Khải).

2. Vai trò tạo ra điểm nhìn, thái độ, cảm xúc

a) Thông qua lời nhận xét của người kể chuyện

• Người kể không chỉ miêu tả ngoại hình, tình huống, mà còn bày tỏ nhận xét, thái độ đối với nhân vật khác:

  • Trong Những ngôi sao xa xôi, nhân vật “tôi” nhìn Nho bị thương:

    “Không giống cái que kem trắng ban nãy nữa. Da xanh đi, mắt nhắm nghiền, quần áo đầy bụi.”

  • Trong Một người Hà Nội, nhân vật “tôi” nói về bà Hiền:

    “Một hạt bụi vàng của Hà Nội. Hãy mượn gió mà bay lên cho đất kinh kỳ chói sáng những ánh vàng.”

b) Cách trần thuật làm nổi bật điểm nhìn

• truyện trung đại giới thiệu nhân vật theo lối “cổ tích”:

  • Ví dụ Chuyện chức phán sự đền Tản Viên: mở đầu giới thiệu Ngô Tử Văn theo lối tiểu sử, sau mới kể tính cách, việc làm, cuối cùng bình luận:

    “Ngô Tử Văn là một chàng áo vải… dám đốt đền tà, chống lại yêu ma, làm một việc hơn cả thần và người…”

• Truyện ngắn hiện đại thường xáo trộn trật tự:

  • Chí Phèo mở đầu bằng hình ảnh Chí Phèo say rượu chửi trời, chửi đời, rồi mới ngược về kể lai lịch.

3. Vai trò làm sống dậy thế giới nội tâm nhân vật

• Kiểu người kể chuyện hòa mình vào nhân vật giúp người đọc cảm nhận sâu sắc thế giới bên trong của nhân vật.

• Ví dụ Vợ chồng A Phủ (Tô Hoài):

  • Khi miêu tả tâm trạng Mị đêm cởi trói cho A Phủ, người kể dùng những câu văn nhiều tầng, đan xen hồi tưởng: “Ngọn lửa sưởi bùng sáng lên, Mị lé mắt… nhớ lại đêm năm trước A Sử trói Mị… Nhiều lần khóc, nước mắt chảy xuống miệng, xuống cổ, không biết lau đi được.”

  • Chính dòng liên tưởng này đã thôi thúc Mị hành động, cởi trói cho A Phủ, rồi sau đó chạy theo.

4. Người kể chuyện xác lập điểm nhìn, truyền tải tư tưởng

• Mỗi kiểu kể chuyện, mỗi điểm nhìn trần thuật lại mang đến cho tác phẩm một cái nhìn riêng, một sự đánh giá riêng về con người và cuộc đời, từ đó làm nổi bật tư tưởng và tình cảm nhà văn gửi gắm.

• Nhờ người kể chuyện, nhà văn tái tạo con người và cuộc sống trong thế giới nghệ thuật của riêng mình.

5. Mối quan hệ giữa người kể chuyện với nhà văn

• Người kể chuyện là sản phẩm do nhà văn sáng tạo ra, được nhà văn “trao quyền” dẫn dắt câu chuyện.

• Tuy vậy, trong cấu trúc tác phẩm, người kể chuyện vẫn có một cuộc sống tương đối độc lập, thậm chí đôi lúc vượt ra ngoài ý định ban đầu của tác giả.

• Do đó, giữa nhà văn và người kể chuyện có mối quan hệ gắn bó mật thiết, nhưng không hoàn toàn đồng nhất.