Chuyên đề LLVH phần Tiếp nhận văn học

5/5 - (1 bình chọn)

Mục lục nội dung

Khái niệm tiếp nhận văn học

– Theo Từ điển thuật ngữ văn học: “Tiếp nhận văn học là quá trình chiếm lĩnh các giá trị tư tưởng, thẩm mỹ của tác phẩm văn học, bắt đầu từ sự cảm thụ văn bản ngôn từ, hình tượng nghệ thuật, tư tưởng, cảm hứng, quan niệm nghệ thuật, tài nghệ tác giả cho đến sản phẩm sau khi đọc: cách hiểu, ấn tượng trong trí nhớ, ảnh hưởng trong hoạt động sáng tạo, bản dịch, chuyển thể,..”

Qua tiếp nhận văn học, nhờ được tri giác, liên tưởng, cắt nghĩa, tưởng tượng của người đọc mà tác phẩm trở nên đầy đặn, sống động, hoàn chỉnh; ngược lại, người đọc nhờ tác phẩm mà được mở rộng vốn hiểu biết, kinh nghiệm về đời sống, tư tưởng và tình cảm cũng như năng lực cảm thụ, tư duy.

– Theo SGK Ngữ văn 12, tập 2: “Tiếp nhận văn học là quá trình người đọc hòa mình vào tác phẩm, rung động với nó, đắm chìm trong thế giới nghệ thuật được dựng lên bằng ngôn ngữ, lắng nghe tiếng nói của tác giả, thưởng thức cái hay, cái đẹp, tài nghệ của người nghệ sĩ sáng tạo. Bằng trí tưởng tượng, kinh nghiệm sống, vốn văn hóa và bằng cả tâm hồn mình, người đọc khám phá ý nghĩa của từng câu chữ, cảm nhận sức sống của từng hình ảnh, hình tượng, nhân vật, dõi theo diễn biến của câu chuyện, làm cho tác phẩm từ một văn bản khô khan biến thành một thế giới sống động, đầy sức cuốn hút”.

– Về thực chất, tiếp nhận văn học là một cuộc giao tiếp, đối thoại tự do giữa người đọc và tác giả qua tác phẩm. Nó đòi hỏi người đọc tham gia với tất cả trái tim, khối óc, hứng thú và nhân cách, tri thức và sức sáng tạo. Trong tiếp nhận văn học người đọc ở vào một tâm trạng đặc biệt, vừa quên mình, nhập thân, vừa sống và thể nghiệm nội dung của tác phẩm, vừa phân thân, duy trì khoảng cách thẩm mỹ để nhìn nhận tác phẩm từ bên ngoài, để thưởng thức tài nghệ hoặc nhận ra điều bất cập, hoặc cắt nghĩa khác với tác giả.

Vai trò và ý nghĩa

Tiếp nhận văn học làm cho tác phẩm trở nên sống động, đầy đặn, hoàn chỉnh, vì qua tri giác, tưởng tượng, cắt nghĩa của người đọc, tác phẩm được thổi vào sức sống mới. Ngược lại, nhờ tác phẩm mà người đọc mở rộng hiểu biết, làm giàu kinh nghiệm tinh thần, nâng cao năng lực tư duy và cảm thụ.
Đây là một hoạt động sáng tạo thực sự, làm cho tác phẩm không đứng yên mà luôn lớn lên, phong phú thêm trong dòng chảy lịch sử. Chính tiếp nhận văn học đã tạo nên đời sống lịch sử của tác phẩm.

Tiếp nhận trong đời sống văn học

– Cũng như bất kỳ loại hình nghệ thuật nào, trong đời sống văn học luôn tồn tại mối quan hệ chặt chẽ giữa ba yếu tố: sáng tạo, truyền bá và tiếp nhận. Nhà văn là người sáng tạo nên tác phẩm, tác phẩm trở thành phương tiện để truyền bá những giá trị tinh thần, còn người đọc chính là chủ thể tiếp nhận văn học. Nếu không có người đọc, không có công chúng tiếp nhận thì mọi nỗ lực sáng tạo của tác giả và tất cả giá trị của tác phẩm cũng trở thành vô nghĩa.

– Cần phân biệt rõ giữa tiếp nhận và đọc. Tiếp nhận là khái niệm rộng hơn đọc. Từ thuở xa xưa, trước khi có chữ viết và công nghệ in ấn, tác phẩm văn học đã được lưu truyền bằng miệng. Ngày nay, dù phần lớn tác phẩm đã được in thành sách, vẫn còn nhiều người tiếp nhận văn học không qua việc đọc bằng mắt mà qua việc lắng nghe: nghe chính tác giả đọc thơ, nghe “đọc truyện đêm khuya” trên radio,…

Tiếp nhận văn học thực chất là quá trình người đọc hòa mình vào tác phẩm, rung động trước thế giới nghệ thuật được kiến tạo bằng ngôn từ, lắng nghe tiếng nói của nhà văn, thưởng thức cái hay, cái đẹp, tài năng của người nghệ sĩ. Với trí tưởng tượng, kinh nghiệm sống, vốn văn hóa và cả tâm hồn, người đọc khám phá ý nghĩa từng câu chữ, cảm nhận sức sống của hình ảnh, hình tượng, nhân vật, dõi theo diễn biến câu chuyện, làm cho văn bản vốn chỉ là những trang giấy khô khan trở thành một thế giới nghệ thuật sinh động, lôi cuốn.

Như vậy, tiếp nhận văn học chính là một hoạt động tích cực của giác quan, trí tuệ và tâm hồn người đọc, nhằm biến văn bản thành thế giới nghệ thuật riêng trong tâm trí mình.

Tính chất tiếp nhận văn học

– Trước hết, tiếp nhận văn học thực chất là một quá trình giao tiếp đặc biệt. Đó là cuộc gặp gỡ giữa tác giả và người đọc, giữa người bày tỏ và người lắng nghe, giữa người chia sẻ và người thấu hiểu. Người viết luôn mong tác phẩm của mình được người đọc đón nhận, đồng cảm với những điều mình muốn gửi gắm. Như Cao Bá Quát từng nói: “Xưa nay, nỗi khổ của người ta không gì bằng chữ tình, mà cái khó ở đời không gì bằng sự gặp gỡ”, sự đồng điệu hoàn toàn giữa tác giả và độc giả là điều hiếm có. Tuy vậy, thường vẫn tồn tại những điểm tri âm nào đó, những suy nghĩ, cảm xúc chung mà tác phẩm gợi ra. Đọc Truyện Kiều, có người không tán đồng quan niệm “Chữ tài chữ mệnh khéo là ghét nhau” của Nguyễn Du, hay không bằng lòng việc để Từ Hải ra hàng, nhưng vẫn cảm phục, xúc động trước nỗi đau nhân thế hay những trang ngợi ca người anh hùng “Chọc trời khuấy nước mặc dầu – Dọc ngang nào biết trên đầu có ai”.

– Tiếp nhận văn học còn mang đậm dấu ấn cá nhân hóa, thể hiện qua tính chủ động và tích cực của người đọc. Năng lực, thị hiếu, sở thích riêng sẽ quyết định cách mỗi người đón nhận tác phẩm. Người trẻ tuổi, ít trải nghiệm sẽ cảm nhận khác với người già dặn, từng trải. Thậm chí ngay với cùng một người, ở những giai đoạn khác nhau của cuộc đời, việc đọc lại cùng một tác phẩm cũng có thể dẫn đến những đánh giá khác. Tác phẩm văn học tuy tái hiện cuộc sống cụ thể, sinh động, nhưng vẫn để ngỏ nhiều khoảng mờ, những chỗ lửng mà người đọc cần dùng sự quan sát, tri giác và liên tưởng để làm sáng rõ, kết nối. Nhờ đó, tác phẩm không chỉ tác động lên người đọc, mà chính người đọc cũng góp phần làm tác phẩm trở nên phong phú, đầy đặn, hoàn chỉnh hơn qua quá trình tiếp nhận.

– Cuối cùng, tiếp nhận văn học mang tính đa dạng, không thống nhất. Một tác phẩm có thể khơi gợi những cách cảm, cách nghĩ, cách đánh giá rất khác nhau. Người đọc Truyện Kiều có thể nhìn Thuý Kiều như tấm gương hiếu nghĩa, hoặc như biểu tượng cho số phận khổ đau của người phụ nữ. Hay cùng tác phẩm truyện Bà chúa tuyết của Andersen, trẻ em và người lớn cùng thích thú nhưng lại hiểu theo những cách riêng. Cũng là bài Thơ duyên của Xuân Diệu, khi vui đọc khác, khi buồn đọc khác, khi đang yêu đọc lại càng khác. Dù sự tiếp nhận đa dạng, người đọc vẫn cần nỗ lực để đạt tới một cách hiểu đúng, tôn trọng giá trị đích thực của tác phẩm, để tác phẩm tỏa sáng đúng tầm vóc vốn có