Nét đặc sắc về nội dung và nghệ thuật trong tác phẩm Đêm cuối cùng ngày đầu tiên của Bảo Ninh

Đề bài: Anh/chị hãy viết bài văn phân tích, đánh giá nét đặc sắc về nội dung, nghệ thuật trong tác phẩm “Đêm cuối cùng ngày đầu tiên” của Bảo Ninh

(Tóm lược phần đầu: Nhân vật tôi nhớ lại trận chiến ngày 29,30/4 của đội quân bình chủng đột kích hướng tây bắc Sài Gòn. Trước mắt đã là thời khắc cuối cùng, những thước đất cuối cùng của cuộc chiến tranh đằng đẵng cả đời người. Địch chống trả ác liệt mãi đến 14h30 quân ta mới dứt điểm được ổ đề kháng cuối cùng ở góc tây phi trường Tân Sơn Nhất.)

[…]Chiến quả đầu tiên của quân ta trong buổi chiều tối ngày 30 tháng Tư là giấc ngủ! Khắp nơi trong phi trường la liệt những cánh võng. Có tay chẳng buồn võng, cứ vậy lăn ra làm một giấc trên thềm đá hoa nhà ga, trên ghế phòng chờ, trên mặt bàn buồng vé…

          Nhưng tổ ba người chúng tôi thì không được hưởng cái sung sướng đó. Chúng tôi đang đi vào trong nhà ga sân bay để tìm chỗ ngả lưng thì “đụng” phải chính ủy Bùi Hòe. Anh dắt theo hai đứa nhỏ, thằng bé chừng mười tuổi, con bé mới khoảng lên sáu lên bảy. Lính ta tìm thấy hai đứa trong một chiếc xe hòm đậu vạ vật trong bãi xe hàng trăm chiếc vô chủ ngoài cổng Phi Long. Cha mẹ hai đứa chở chúng tới phi trường. Để chúng ngồi lại trong xe, họ vào nhà ga, rồi không thấy quay ra nữa. Như vậy là hai đứa bé bị nhốt trong cái cũi bí thở, nóng như thiêu, không giọt nước hột cơm, giữa cảnh hỗn loạn, pháo dập, đạn lia. Khi bộ đội phá cửa xe đưa chúng ra hai đứa chỉ còn thoi thóp. Tuy nhiên được uống được ăn và tắm táp chúng hồi lại rất nhanh. Gia đình chúng vừa từ Huế chạy vào, ngụ ở nhà ông cậu trước khi ra sân bay. Nhà ông cậu ở đường Đồng Khánh, thằng bé nhớ vậy nhưng không nhớ số nhà.

Đưa hai cháu về cho gia đình. Chính ủy ra lệnh. Đã mệt lử, đã buồn ngủ đến muốn gục ngã ngay, nhưng biết làm sao được. Chúng tôi kiếm trong bãi xe một chiếc Zeep lùn và moi được từ trong đám dù vừa buông súng một tay tài xế.

          Chúng tôi đưa hai đứa nhỏ rời sân bay hướng về thành phố mới giải phóng. Thành phố vĩ đại, mênh mông, sâu thẳm, chằng chéo muôn ngả. Tay tài xế tiếng là lính dù nhưng đại lớ ngớ, lại là dân miệt vườn Mỹ Tho chẳng rành gì đường xá Sài Gòn nên cứ chạy loanh quanh phập phù. Vòng vo, chậm rề mà cứ lạc mãi. Quân ta tuy đông, những năm quân đoàn, nhưng vì Sài Gòn quá rộng lớn nên tới khuya ngày 30 còn rất nhiều đường phố chưa xuất hiện bóng dáng bộ đội. Mà tiếng súng, không rõ ràng là chỉ thiên hay bắn thẳng thì càng lúc càng rộ lên loạn trời. Ba đứa tôi ngồi trên xe súng vẫn lăm lăm trong tay, đạn vẫn lên nòng, dò dẫm qua từng ngã tư, ngã năm, ngã bảy, chỗ đông nghịt người xe ùn tắc, chỗ vắng tanh vắng ngắt. Gần 9 giờ đêm mới thấy biển đề tên đường Đồng Khánh. Chiếc Zeep gắn đại liên bò rù rù dọc con phố với hy vọng thằng bé nhận ra được nét quen nào đấy. Chạy suốt một lượt, vòng lại chạy lượt nữa. May làm sao, chính là con bé em nhận ra mặt tiền nhà bà ngoại.[…]

          Trời đã sáng bạch. Một đám khá đông dân tình hiếu kỳ quây thành một vòng rộng bao quanh “bãi khách” của ba anh bộ đội giải phóng. Qua khe bọc võng, tôi nhìn lên tán cây, lên cao nữa, lên bầu trời tháng Năm cao xanh vời vợi. Hòa bình, phải, đã hòa bình rồi, tôi chợt nhớ ra, và đến lúc ấy tôi mới thực sự cảm thấu tận tim mình rằng mình đang giữa lòng Sài Gòn, trung tâm của giấc mơ lớn lao, đoạn trường của bao nhiêu thế hệ, bao nhiêu con người còn sống hay đã chết trong cuộc trường chinh này.[…]

(TríchĐêm cuối cùng ngày đầu tiên! Bảo Ninh, Theo Bảo Ninh- Những truyện ngắn, NXB Trẻ, Thành phố Hồ Chí Minh, 2021, tr. 519 – 523)

Chú thích: Nhà văn Bảo Ninh sinh năm 1952. Quê ông ở Xã Bảo Ninh, huyện Quảng Ninh (nay thuộc thành phố Đồng Hới), tỉnh Quảng Bình. Bảo Ninh được biết tới với những tác phẩm viết về đề tài chiến tranh và thời hậu chiến. Ông là nhà văn có nhiều đóng góp quan trọng trong công cuộc đổi mới văn xuôi Việt Nam hiện đại giai đoạn từ sau 1975 tới nay.

Dàn ý tham khảo 1 Nét đặc sắc về nội dung và nghệ thuật trong tác phẩm Đêm cuối cùng ngày đầu tiên của Bảo Ninh

I. Mở bài

• Giới thiệu khái quát về nhà văn Bảo Ninh: cây bút tiêu biểu viết về chiến tranh và hậu chiến với phong cách trầm lắng, nhân văn, sâu sắc.

• Giới thiệu truyện ngắn “Đêm cuối cùng ngày đầu tiên” là tác phẩm đặc sắc thể hiện rõ quan điểm nhân đạo và cảm thức sâu sắc về chiến tranh.

• Khẳng định: Tác phẩm đã khắc họa một cách chân thực và xúc động hình ảnh người lính trong khoảnh khắc chuyển giao giữa chiến tranh và hòa bình, những con người dũng cảm, kiên cường nhưng cũng đầy lòng nhân ái và tinh thần trách nhiệm.

II. Thân bài

1. Khái quát nội dung truyện

• Truyện kể lại diễn biến và tâm trạng của người lính trong ngày 30/4/1975 – thời khắc lịch sử khi chiến tranh kết thúc, Sài Gòn giải phóng.

• Nhân vật “tôi” cùng tổ ba người lính, sau trận chiến khốc liệt, đã được giao nhiệm vụ tìm lại gia đình cho hai đứa trẻ bị lạc giữa Sài Gòn hỗn loạn.

• Dù kiệt sức sau trận đánh, những người lính vẫn không ngại gian khó, tìm đường xuyên đêm đưa các em nhỏ trở về với mẹ.

2. Chủ đề và thông điệp của truyện

• Khắc họa hình tượng người lính: không chỉ là người chiến đấu kiên cường mà còn là biểu tượng của lòng nhân hậu, sự tận tâm và ý thức sâu sắc về trách nhiệm.

• Phản ánh bức tranh chiến tranh chân thực: một Sài Gòn hoang tàn, hỗn loạn nhưng cũng là điểm khởi đầu cho hòa bình.

• Gửi gắm khát vọng hòa bình và lẽ sống nhân văn: sống để yêu thương, để gắn bó, để bảo vệ những điều bình dị nhất – như một mái nhà, một người mẹ, hay hai đứa trẻ nhỏ nhoi.

3. Đặc sắc nghệ thuật

• Tình huống truyện đặc biệt: Đặt trong khoảnh khắc “giao thời” giữa chiến tranh và hòa bình – “đêm cuối cùng” và “ngày đầu tiên”, tạo chiều sâu biểu tượng cho cả không gian và thời gian nghệ thuật.

• Ngôi kể thứ nhất: Tạo điểm nhìn nội tâm giúp thể hiện chân thực suy nghĩ, cảm xúc và trải nghiệm cá nhân của người lính – vừa trực tiếp, vừa trầm lắng.

• Xây dựng nhân vật sinh động qua hành động và tâm lí:

  • Khi chiến đấu: kiên cường, gan dạ, sẵn sàng hi sinh.

  • Khi tiếp quản: đầy trách nhiệm, tận tụy và nhân hậu.

  • Khi giúp hai đứa trẻ: không ngại khó khăn, thể hiện sự bao dung, dịu dàng và tử tế giữa một không gian khốc liệt.

• Ngôn ngữ kể chuyện dung dị nhưng giàu tính gợi, tạo nên một giọng điệu vừa chân thực vừa ám ảnh.

• Không khí truyện: vừa thực – với chiến tranh, đổ nát; vừa mơ hồ – với bóng tối, những con đường đêm, hình ảnh người lính len lỏi giữa Sài Gòn loang loáng ánh đèn.

4. Đánh giá chung về nội dung và nghệ thuật

• Truyện vừa phản ánh hiện thực, vừa mang đậm tính tự sự và chiêm nghiệm.

• Thành công trong việc kết hợp giữa chất sử thi và cảm hứng nhân văn sâu sắc.

• Hình ảnh người lính được khắc họa đầy tính biểu tượng: chiến sĩ và người giữ gìn nhân tính trong cùng một con người.

III. Kết bài

• Khẳng định giá trị sâu sắc của “Đêm cuối cùng, ngày đầu tiên” trong dòng văn học viết về chiến tranh.

• Tác phẩm không chỉ làm sống dậy một thời khắc lịch sử mà còn chạm tới những tầng sâu của tâm hồn con người – nơi còn mãi những câu hỏi về mất mát, trách nhiệm, và vẻ đẹp nhân bản.

• Gợi nhắc người đọc hôm nay thêm trân trọng hòa bình, thấu hiểu giá trị của hi sinh và lòng nhân ái.

Dàn ý tham khảo 2 Nét đặc sắc về nội dung và nghệ thuật trong tác phẩm Đêm cuối cùng ngày đầu tiên của Bảo Ninh

I. Mở bài: Giới thiệu ngắn gọn về tác phẩm và ý kiến khái quát của người viết về tác phẩm.

II. Thân bài

1. Phân tích đánh giá nội dung của truyện

+ Tác phẩm khắc họa hình ảnh người lính và bức tranh về cuộc kháng chiến chống Mỹ ở một thời điểm và không gian đặc biệt là đêm cuối cùng của chiến tranh, ngày đầu tiên của hòa bình. Đó là Sài Gòn vào đêm 30/4/1975.

+ Hình ảnh người lính vừa dũng cảm kiên cường vừa nhân hậu bao dung với những suy tư sâu sắc về chiến tranh và hòa bình đã gửi gắm thông điệp về lẽ sống đẹp: cống hiến, hi sinh, khát vọng hòa bình, độc lập.

2. Phân tích, đánh giá những nét đặc sắc về nghệ thuật của tác phẩm ( cốt truyện, nhân vật, tình huống, lời thoại, người kể chuyện…)

+ Tình huống truyện độc đáo: Người lính chiến đấu và tiếp quản Sài Gòn vào đêm cuối cùng của chiến tranh, ngày đầu tiên của hòa bình; Tình huống đã góp phần phản ánh chân thực khung cảnh Sài Gòn hỗn loạn trong ngày cuối cùng của trận chiến ác liệt, qua đó tác giả cất tiếng nói phê phán chiến tranh, thể hiện khát vọng hòa bình; tình huống khắc họa được nhân vật tôi và đồng đội- những người lính kiên cường, dũng cảm đồng thời cũng rất nhân hậu, nhiệt tình.

+ Truyện được kể theo ngôi thứ nhất với điểm nhìn bên trong, tạo điều kiện thuận lợi cho tác giả thể hiện những suy nghĩ và cảm xúc rất chân thực của người lính về ngày cuối cùng của cuộc chiến tranh, qua đó làm nổi bật tâm hồn cao đẹp của những người chiến sĩ.

+ Xây dựng nhân vật người lính chủ yếu qua tâm lí và hành động với những nét đẹp nổi bật: kiên cường, dũng cảm, nhân hậu, nhiệt tình.

+ …

– Đánh giá: Với những đặc sắc về nội dung và nghệ thuật, truyện gây xúc động mạnh mẽ cho độc giả về vẻ đẹp của người lính; giúp người đọc nhận ra giá trị của hòa bình và biết quý trọng công lao của bao nhiêu thế hệđã hi sinh trong chiến tranh.

III. Kết bài:  Khẳng định giá trị và sức sống của tác phẩm.