Phân tích về nội dung và nghệ thuật đặc sắc của đoạn trích Nhà nghèo của Tô Hoài

Đề bài: Hãy viết bài văn nghị luận (khoảng 600 chữ), phân tích về nội dung và nghệ thuật đặc sắc của đoạn trích Nhà nghèo của Tô Hoài:

Nhà nghèo

-Tô Hoài-

Họ thường cãi nhau vì những cớ rất nhỏ nhen, không có nghĩa. Cái đó cũng đã thành một thói quen. Lúc nào họ ngứa miệng, muốn to tiếng, là to tiếng liền. Hàng xóm bốn bên bị nghe chán cả tai, không buồn nghe nữa.

Cũng như thế, hôm nay hai vợ chồng anh Duyện cãi nhau làm ầm lên. Ðầu tiên, có gì đâu! Khốn nạn, câu chuyện rắc rối chỉ chớm như thế này:

Anh Duyện thì nằm trong nhà, ghếch hai chân lên cột, ư ử mấy câu Kiều lẩy: Trăm năm trong cõi người ta. Chữ tài chữ mệnh mấy là ghét nhau. Anh ngâm đương có hứng. Cái cột nhà rung lạch cạch với hai bàn chân. Chị Duyện ngồi đụp áo ngoài sân. Bỗng nhiên, không hiểu việc gì, chị ta muốn tìm cái Gái. Trông ngoài đầu ngõ không có…

Lược một đoạn: Chị Duyện ra sức gọi con những chả tháy con đâu. Chồng chị- anh Duyện- đang có hứng ngâm vịnh mấy câu mà bị làm phiền nên nổi nóng mắng vợ. Họ cãi nhau to, họ mang những nhược điểm của nhau ra mà chê bai, chế giễu. Càng ngày, họ cãi nhau càng to…

Bữa nay, hai vợ chồng cãi nhau, thì chúng (ba đưa con- cái Gái, thằng Cẳng, thằng Chân) đi chơi vắng. Nhưng đến lúc cơn bão cãi nhau nổi hăng chúng ở đâu lù lù dẫn nhau về. Con Gái cõng thằng Chân. Thằng bé ngất ngưởng ngủ, ngoẹo một bên đầu, dãi và nước mũi chảy lòng thòng. Thằng Cẳng chập chững đi sau lưng chị. Nó giả cách đương làm quan. Cầm cái roi lá nó cứ phết đen đét vào cánh tay chị Gái, và chửi rầm rĩ. Nhưng vào đến trong sân, nghe tiếng bố mẹ nói to, Gái đứng yên mà Cẳng thì tưng hửng, Chỉ có thằng Chân vẫn ngủ khò khè. Lúc ấy, cáu quá anh Duyện vừa nói nặng vợ một câu…

(Lược một đoạn: hai vợ chồng nhà anh Duyện cãi nhau to. Đúng lúc ấy, ba đứa con của anh chị dẫn nhau về. Chúng sợ hãi, khóc rồi cùng mẹ chạy ra ngõ khi bố của chúng dọa giết cả mấy mẹ con.

Đầu hè, có những trận mưa rào. Mọi người, mọi nhà đua nhau đi bắt nhái. Nhà anh Duyện cũng thế. Và, mọi giận dữ của cuộc cãi vã đã không còn. Họ cùng nhau tranh thủ cơ hội để cải thiện cho bữa cơm chiều)

Chị Duyện gặp cái Gái. Nó giơ giỏ lên khoe với u. Cái giỏ đã được lưng lửng. Ở trong nhái xô nhau oe oé. Con Gái nhe hai hàm răng sún đen xỉn, cười toét. Rồi nó lại lư mư vác giỏ xuống một vệ ao gần đấy. Trong khi mẹ nó tất tả đi ra miệt đầu đình. Gái rón rén bước. Nó vạch xem từng ngọn cỏ. Những cây cỏ nước xanh om, vươn cao ngọn, lòa xòa cứa vào người, khiến nó ngứa ngáy khó chịu. Nhưng mỗi lần túm hoặc vồ được một chú nhái bẻ gẫy hai chân sau bỏ tót vào giỏ, thì nó lại cười tủm một mình. Nó lần theo vệ ao, khuất sau mấy rặng dứa dại lởm chởm. Nhái nhẩy lõm bõm xuống nước. Những chòm dứa xòe những cẳng tay gai góc ra xung quanh.

Cuộc bắt nhái đã vãn. Ai nấy ra về. Anh Duyện xách giỏ về trước. Thứ đến chị Duyện. Thằng Chân và thằng Cẳng phải tù trong gầm phản đang khóc be be. Chị Duyện đưa cái giỏ nhái của mình cho chồng rồi chạy lại giỡ gạch, bế hai đứa con ra. Chị nựng con cho chúng nín. Anh Duyện ngồi ngẩn ngơ nhìn hai giỏ nhái. Nét mặt anh đờ đẫn. Có lẽ anh đương tưởng tượng đến bữa nhắm thú vị chiều nay.

Lược một đoạn: Vợ chồng anh Duyện đã về nhà sau cuộ cùng bà con lối xóm đi bắt nhái sau mưa. Nhưng cái Gái, con gái đầu của anh chị, chưa về. Chị Duyển nhỏ nhẹ hỏi chồng và mong muốn anh Duyện đi gọi con về… Vừa đi, anh vừa lẩm bẩm mắng yêu con…

… Anh Duyện lội xuống bờ ao nhà ông cả Tràng, về phía có nhiều cây dứa dại, thì anh trông thấy cái Gái. Nhưng anh thấy cái Gái nằm gục trên cỏ, hai tay ôm khư khư cái giỏ nhái. Lưng nó trần xám ngắt. Chân tay nó co queo lại. Vừa lúc ấy, miệng nó ngoáp ngoáp mấy cái; đôi mắt lộn lòng trắng lên mấy lần. Rồi nhắm hẳn. Chân tay nó duỗi ra. Con bé giẫy chết rồi.

Người bố nhìn đứa con giẫy chết rú lên một tiếng quái gở. Tuy cuống lắm, nhưng anh cũng còn nhìn thấy ở ngay bên vệ ao trên lớp bùn phẳng mới nguyên một lối bò dài như cái sào lúa còn hằn lại.

Duyện cúi lay xác con bé. Anh nghĩ chợt rằng bấy lâu nó vào cửa vợ chồng anh, cực khổ trăm đường. Trong người nó có bao nhiêu xương sườn, giơ hết cả ra. Thương ơi! bây giờ nó bỏ nó đi. Hai hàng nước mắt nhỏ ròng ròng. Anh ghé vai, xốc con bé lên. Hai tay nó còn mềm hơi nóng. Nhưng hai chân đã cứng nhẵng. Anh cõng xác con, chạy về.

Tô Hoài, Bến Ray, Tháng Chạp 1942.

Bài làm Phân tích về nội dung và nghệ thuật đặc sắc của đoạn trích Nhà nghèo của Tô Hoài

1. Mở bài:

+ Dẫn dắt và nêu vấn đề nghị luận

+ Giới thiệu vài nét về nhà văn Tô Hoài, truyện ngắn “Nhà nghèo”.

+ Nêu nội dung cần nghị luận: Cái nghèo đã khiến cho gia đình anh Duyện xảy ra những chuyện buồn phiền đã được nhà văn Tô Hoài kể lại bằng giọng văn giàu cảm xúc và có nhiều chi tiết bất ngờ…

Trong kho tàng văn học Việt Nam trước Cách mạng tháng Tám, Tô Hoài là một nhà văn tiêu biểu với lối kể chuyện giàu cảm xúc, giàu nhân văn. Truyện ngắn Nhà nghèo của tác giả đã phản ánh chân thực đời sống nghèo khó của những gia đình nông dân, đồng thời gửi gắm lòng đồng cảm, xót thương với những thân phận bất hạnh. Đoạn trích mà chúng ta đọc cho thấy cuộc sống của gia đình anh Duyện – một gia đình nghèo đông con với những xung đột, cãi cọ thường nhật và niềm vui, nỗi đau giản dị nhưng sâu sắc và thấm thía.

2. Triển khai vấn đề nghị luận

a. Về nội dung

–  Đoạn trích phản ánh tình cảnh nghèo khó của gia đình anh Duyện, tiêu biểu cho những gia đình ở nông thôn Việt Nam  trước Cách mạng tháng 8 năm 1945. (Tóm tắt đoạn trích, chú ý các chi tiết miêu tả cảnh nhà nghèo…)

+ Vợ chồng anh Duyện vì nghèo mà mãi đến khi đã đứng tuổi “xế muộn chợ chiều”  mới có duyên gặp gỡ,

+ Cuộc sống túng thiếu kiểu giật gấu vá vai khiến họ luôn lo lắng cho những bữa ăn mỗi ngày. Anh Duyện nghỉ làm có 1 ngày mà chị vợ cạnh khóe,…

+ Họ cãi cọ nhau cũng chỉ vì nghèo khó, họ to tiếng với nhau, thậm chí chồng vác dao dọa giết cả vợ, con cũng là do cái nghèo, cái khó mà ra.

+  Vì nghèo mà hình hài của cái Gái, đứa con xấu số của gia đình anh ám ảnh tâm trí người đọc “bao nhiêu xương sườn, giơ hết cả ra”…

–  Thể hiện sự đồng cảm, xót thương cho những thân phận, những cuộc đời bị cái nghèo vây bám (Vợ chồng anh Duyện, cái Gái)…

+ Vợ chồng anh Duyện vì không có việc làm thường xuyên nên cuộc sống của họ bấp bênh, Nhà lại đông con (3 đứa), trứng gà trứng vịt, có miệng ăn những chưa làm được để giúp bố mẹ.

+ Trận mưa rào là cơ hội để vợ chồng anh Duyện cải thiện bữa ăn cho gia đình. Mọi mâu thuẫn đã tan biến khi họ cùng nhau ra đồng bắt nhái…

+ Cái Gái, con gái lớn của vợ chồng anh Duyện, tuy chưa biết làm nhiều việc nhưng cũng biết chăm sóc các em, cùng góp sức với bố mẹ lo cho cuộc sống của gia đình. Gái chăm các em rất khéo: cõng em đi chơi, dỗ dành em cho mẹ yên tâm làm việc, Thấy bố mẹ cãi nhau, Gái cùng các em quan sát. Và khi bố nổi nóng, Gái cõng em cùng mẹ chạy ra ngoài đường, Sau trận mưa rào, Gái để hai đứa em ở gầm phản, chặn cho kỹ rồi xách giỏ ra đồng, Bắt được chú nhái, Gái cười tủm tỉm như tự thưởng cho bản thân. Hình ảnh, Gái nhe hàm răng sún, cười khoe với mẹ về cái giỏ nhái đã “lưng lửng” khiến ta cảm nhận được niềm vui, niềm tự hào của Gái vì đã góp phần khiến cho bữa cơm chiều của gia đình thêm ấm áp.

+  Niềm vui của Gái đã không thực hiện được khi em bị rắn cắn và giỏ nhái vẫn được ôm chặt trước ngực (HS cần đánh giá kỹ hơn về chi tiết này)

– Đánh giá chung: Qua đoạn trích, nhà văn Tô Hoài không chỉ phản ánh tình cảnh thê  thảm của một gia đình nông dân nghèo ở nông thôn Việt Nam trước Cách mạng tháng 8 mà còn thể hiện tấm lòng đồng cảm, xót thương đối với những thân phận, những cuộc đời bị cái nghèo vây hãm. Họ thật đáng thương.

b. Về nghệ thuật

+ Truyện được kể ở ngôi thứ 3 với điểm nhìn từ bên ngoài nên các sự việc được kể đều mang tính khách quan, chân thực, thể hiện con mắt quan sát kỹ lưỡng, tỉ mỉ của nhà văn. Câu chuyện được kể theo trình tự thời gian (hiện tại có sự kết hợp, lồng ghép với quá khứ) khiến câu chuyện hấp dẫn, người đọc hiểu rõ hơn về cảnh nghèo của các nhân vật.

+Với ngôi kể thứ 3 và điểm nhìn từ bên ngoài, nhà văn đã miêu tả chân thực và cảm động hoàn cảnh ngheo khó của vợ chồng anh Duyện. Vì nghèo mà họ đến với nhau khi đã quá thì, cùng nhau xây dựng tổ ấm hạnh phúc, dù có những lúc cãi vã, xung đột…

+ Ngôn ngữ kể chuyện giản dị, gần gũi với đời sống, từ ngữ giàu tính hình tượng, biểu cảm khiến nhân vật và tính cách nhân vật hiện lên vừa chân thực, vừa sinh động:

– Anh Duyện: nghèo, có tật ở lưng, chăm chỉ làm ăn, lo cuộc sống cho vợ con nhưng lại cục cằn, nóng nảy…

– Chị Duyện: nghèo, cũng có tật ở chân, cũng yêu thương chồng con nhưng lại mắc cái bệnh nói nhiều, hay lu loa…

– Cái Gái: hiểu chuyện, biết thương bố, mẹ, cùng bố, mẹ chăm lo cho tổ ấm gia đình…

+ Kết thúc không có hậu để lại trăn trở trong lòng người: cái Gái bị rắn cắn khi đi bắt nhái và tiếng rú quái gở của người cha… là biểu hiện cho nỗi đau xé lòng. Vì nghèo mà cái Gái đã chết thê thảm, chết mà chưa kịp thưởng thức thành quả lao động của bản thân…

+ Thông điệp mà nhà văn gửi đến người đọc: Hãy trân trọng cuộc sống hiện tại, hãy biết cảm thông với những thân phận, những mảnh đời nghèo khó, bất hạnh. Hãy hành động vì một cộng đồng hạnh phúc…

3. Kết bài:

– Khẳng định giá trị nội dung và giá trị nghệ thuật, phong cách viết truyện của Tô Hoài.

– Bài học được rút ra từ đoạn trích.

Đoạn trích Nhà nghèo của Tô Hoài là bức tranh chân thực và xúc động về đời sống nghèo khó của gia đình nông dân Việt Nam trước Cách mạng tháng Tám. Qua chi tiết sinh động, ngôn ngữ gần gũi và cách kể chuyện giàu cảm xúc, tác giả vừa phản ánh hiện thực vừa gửi gắm thông điệp nhân văn sâu sắc: lòng yêu thương, sự sẻ chia và tấm lòng đồng cảm có thể giúp con người vượt qua những khó khăn của cuộc sống, dù trong cảnh nghèo khó vẫn có tình người và niềm vui giản dị.