Phân tích bài thơ Mẹ và Quả của Nguyễn Khoa Điềm

Đề bài: Phân tích bài thơ “ Mẹ và Quả” của Nguyễn Khoa Điềm:

Những mùa quả mẹ tôi hái được

Mẹ vẫn trông vào tay mẹ vun trồng

Những mùa quả lặn rồi lại mọc

Như mặt trời, khi như mặt trăng

 

Lũ chúng tôi từ tay mẹ lớn lên

Còn những bí và bầu thì lớn xuống

Chúng mang dáng những giọt mồ hôi mặn

Rỏ xuống lòng thầm lặng mẹ tôi

 

Và chúng tôi, một thứ quả trên đời

Bảy mươi tuổi mẹ mong chờ được hái

Tôi hoảng sợ ngày bàn tay mẹ mỏi

Mình vẫn còn một thứ quả non xanh?

Dàn ý Phân tích bài thơ Mẹ và Quả của Nguyễn Khoa Điềm

1. Mở bài

• Giới thiệu khái quát về nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm – một gương mặt tiêu biểu của thơ ca Việt Nam thời kỳ chống Mỹ, nổi bật với chất thơ giàu suy tư, đậm chất triết lí gắn với đời sống.

• Giới thiệu bài thơ Mẹ và quả – một tác phẩm nhỏ gọn, giản dị nhưng chứa đựng triết lí nhân sinh sâu sắc, kết hợp nhuần nhị giữa hình ảnh quen thuộc của vườn quê và tư tưởng lớn về tình mẹ, trách nhiệm của con người đối với quê hương, đất nước.

2. Thân bài

a. Hai khổ thơ đầu – Tình yêu thương, sự cần mẫn và niềm mong đợi của mẹ

• Hình ảnh mùa quả trong vườn là thành quả của bao ngày tháng mẹ cần mẫn chăm bón: bí xanh, bầu, mướp… đậm màu sắc làng quê.

• Cách dùng từ “mong mỏi”, “đợi chờ” gợi ra tấm lòng kiên nhẫn, sự hy sinh thầm lặng của mẹ.

• Từ câu chuyện trồng cây, nhà thơ gợi liên tưởng tới chuyện “trồng người” – nuôi dưỡng con cái bằng tất cả sự yêu thương và kì vọng.

b. Khổ thơ cuối – Liên tưởng từ quả sang con người, ý thức về trách nhiệm

• Tác giả ví mình như “một thứ quả” mà mẹ đã gieo trồng, nâng niu, kỳ vọng.

• Nỗi băn khoăn, lo lắng của người con trước sự già yếu của mẹ, trước yêu cầu phải sống sao cho xứng đáng với công ơn sinh thành.

• Câu thơ “Tôi hoảng sợ… non xanh” thể hiện cảm xúc dồn nén, sự “hoảng sợ” khi nghĩ tới ngày mẹ khuất bóng, cũng là ý thức sâu sắc về bổn phận đền đáp.

• Hình tượng “mẹ” ở đây còn được mở rộng thành hình tượng “Tổ quốc” – người mẹ chung đã nuôi dưỡng mỗi con người. Từ đó, trách nhiệm cá nhân gắn liền với trách nhiệm công dân, với đất nước.

3. Kết bài

• Khẳng định giá trị nội dung và tư tưởng: Mẹ và quả không chỉ là khúc ca về tình mẹ, mà còn là lời nhắc nhở tha thiết về đạo lí “uống nước nhớ nguồn”, về bổn phận của con người đối với quê hương, đất nước.

• Bài thơ để lại dư âm lắng sâu, khiến người đọc tự soi chiếu vào mình để sống tốt đẹp, xứng đáng hơn.

Bài văn mẫu Phân tích bài thơ Mẹ và Quả của Nguyễn Khoa Điềm

Nguyễn Khoa Điềm thuộc thế hệ các nhà thơ chống Mỹ cứu nước. Thơ ông hấp dẫn bạn đọc bởi sự kết hợp giữa cảm xúc nồng nàn và suy tư sâu lắng của người trí thức về đất nước, con người Việt Nam. Lời thơ Nguyễn Khoa Điềm không hoa mỹ kiêu kỳ mà như lời tự sự, lời tâm tình nhẹ nhàng bình dị nhưng lại có giá trị lay thức, ám ảnh tâm tư bạn đọc lâu dài bởi những triết luận sâu sắc được chuyển hoá qua những hình tượng thơ độc đáo, những tứ thơ có tính phát hiện mới đầy ám ảnh. “Mẹ và quả” là một bài thơ giản dị nhưng gợi nhiều liên tưởng mang tính nhân văn sâu sắc.

Nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm mở đầu cho những dòng suy tư cảm xúc về mẹ bằng mấy lời tự sự, như lời tâm tình chia sẻ với chúng ta những kỷ niệm thân thương về mẹ, về mái ấm gia đình bao năm quây quần bên nhau.

Những mùa quả mẹ tôi hái được

Mẹ vẫn trông vào tay mẹ vun trồng

Những mùa quả lặn rồi lại mọc

Như mặt trời, khi như mặt trăng

Mở đầu bài thơ là lời kể giản dị về việc làm bình thường của mẹ – người trồng cây, gửi gắm vào cây những mong mỏi cho chúng lớn nhanh và đơm hoa kết trái. Những công việc vun trồng ngày này sang ngày khác, mùa này sang mùa khác của mẹ diễn ra có vẻ đơn giản, nhưng hàm chứa nhiều mong mỏi lớn lao của mẹ. Mẹ trông cậy vào thành quả tốt đẹp, khi đã dày công vun trồng chăm bón mẹ mong có được trái ngọt hoa thơm.Ý thơ của Nguyễn Khoa Điềm đã gợi ra mảnh vườn xanh tươi, gợi ra bóng dáng của mẹ ẩn hiện dưới giàn bí, len lỏi giữa những luống khoai, vồng ớt, hàng cà lam lũ, như Nguyễn Duy khi “ngồi buồn nhớ mẹ ta xưa”, mà hình dung bóng dáng của mẹ tất bật xót xa:

Mẹ ta không có yếm đào

Nón mê thay nón quai thao đội đầu

Rối ren tay bí tay bầu

Váy nhuộm bùn, áo nhuộm nâu bốn mùa

Kết quả công lao khó nhọc của mẹ là “những mùa quả lặn rồi lại mọc” tiếp nối nhau, đem lại cuộc sống no đủ cho đàn con, cho gia đình. Những mùa quả “như mặt trời” rộ chín của cam vàng, ớt đỏ, bí ngô già; “khi như mặt trăng” trắng dịu màu hoa, xanh màu ngọc như quả cà, quả bầu, quả mướp. Lời thơ còn gợi ra một không gian thanh khiết, yên bình của chốn hương đồng gió nội quê nhà, giúp cho mỗi chúng ta tạm xa rời thế giới đô thị ồn ào, vội vã, xô bồ; tìm về quê quán ta xưa để được đắm mình trong hoài niệm tuổi thơ hạnh phúc, lâng lâng với dòng sữa ngọt ngào nuôi ta phần xác và lời ru ấm áp của mẹ bồi dưỡng phần hồn trong sáng thanh cao.

Từ vườn cây của mẹ, Nguyễn Khoa Điềm bắt nhịp tự nhiên sang “vườn người” với những nhận xét so sánh hóm hỉnh mà thâm trầm.

Lũ chúng tôi từ tay mẹ lớn lên

Còn những bí và bầu thì lớn xuống

Chúng mang dáng những giọt mồ hôi mặn

Rỏ xuống lòng thầm lặng mẹ tôi

Từ bàn tay chăm sóc chu đáo và tấm lòng yêu thương, quý mến của mẹ dành cho cây, cho con, nên tất cả đều phát triển tốt đẹp. Những đứa con lớn dần lên cả về thể chất lẫn đời sống tâm hồn; còn bí, bầu thì lớn xuống. Tất cả đều là sự kết tinh bao nhọc nhằn lao khổ của mẹ. Nhà thơ đã có một liên tưởng thú vị mang theo tấm lòng biết ơn trân trọng dành cho mẹ khi hình dung bí, bầu “chúng mang dáng những giọt mồ hôi mặn/Rỏ xuống lòng thầm lặng mẹ tôi”. Có một thứ quy luật tuần hoàn của sự sống, lại cũng có một thứ quy luật của lòng người biết tri ân trời đất. Và, sự hiện hữu của hình ảnh người mẹ : “hái được” hay “vun trồng” những mùa quả mới, đẹp một vẻ đẹp bình dị và lớn lao làm sao !

Nguyễn Khoa điềm có cách chuyển dịch ngữ nghĩa và sắc thái của ngôn từ thật thú vị và cũng thật sâu xa. Nếu như ở khổ thơ đầu hàm chứa cách nhìn xuất phát từ tấm lòng biết ơn của người con với tạo hóa và với mẹ; Thì, đến khổ thơ thứ hai là sự lên tiếng của lòng con hướng về mẹ.Từ chuyện bầu bí, mạch thơ chuyển hẳn sang chuyện người con. Dòng ý thức của nhà thơ, với tư cách là một đứa con, ông băn khoăn lo lắng khi “mẹ già như chuối chín cây” mà mình vẫn còn là thứ quả non xanh.

Và chúng tôi, một thứ quả trên đời

Bảy mươi tuổi mẹ mong chờ được hái

Tôi hoảng sợ ngày bàn tay mẹ mỏi

Mình vẫn còn một thứ quả non xanh?

Trên đời này, ai trồng cây mà không mong thu hái mùa quả ngọt. Cây năm nào cũng có quả, mất mùa này còn hy vọng mùa sau. Còn những đứa con là thứ quả vô giá mà người mẹ chăm chút mòn mỏi qua bao năm tháng mới hy vọng đến độ chín – mới chín chắn – vững vàng, thành đạt. Trong góc nhìn quan tâm, bao dung của người mẹ, những đứa con dù tuổi đã lớn nhưng biết đâu vẫn nông nổi, dại khờ nên mẹ luôn dõi theo con từng bước.Điều quan trọng hơn là những đứa con cần hiểu niềm hạnh phúc lớn lao của cha mẹ là được chứng kiến sự thành đạt của các con. Trách nhiệm của những người con là phải tu dưỡng, học tập, rèn luyện để trở thành người có nhân cách có đạo đức, có văn hoá, có nghề nghiệp vững chắc, để mẹ yên lòng khi bàn tay đã mỏi. Đó là sự báo hiếu ý nghĩa nhất. Nhà thơ đã sử dụng phép nói giảm, nói tránh như “ngày bàn tay mẹ mỏi” mà “mình vẫn còn một thứ quả non xanh” làm cho ý thơ nghe có vẻ nhẹ; nhưng thực ra nó có sức nặng lay thức tất cả chúng ta. Những đứa con trên cõi đời này hãy sống sao cho mẹ yên lòng thanh thản, lo âu, đừng tự biến mình thành thứ quả sâu, quả độc làm đau lòng mẹ.

Vần thơ “Mẹ và quả” ngân lên như lời thủ thỉ, tâm sự giản dị, chân thành của Nguyễn Khoa Điềm với mỗi chúng ta về người mẹ kính yêu. Nhưng dư âm của nó đã tạo ra những con sóng lan tỏa lâu dài trong trường tình cảm, trong ý thức của bạn đọc, từ đó mà mỗi người cần phải biết sống sao cho đúng nghĩa một con người ân tình hiếu thảo. Bài thơ của Nguyễn Khoa điềm giọng điệu thì tự nhiên mà thực sự lại dụng công, hàm súc trong ý tưởng gửi gắm. Chỉ với ba khổ thơ, Nguyễn Khoa Điềm đã dệt nên một tấm thảm xúc cảm và triết lý. Hình ảnh “mùa quả” được điệp lại nhiều lần, vừa mang ý nghĩa thực. Hình ảnh mùa màng, hoa trái vừa mang ý nghĩa biểu tượng thành quả đời người. Cách so sánh, nhân hóa, liên tưởng được vận dụng tinh tế, tạo nên sự hòa quyện giữa cái đẹp của hình ảnh và cái sâu của ý tứ. Giọng thơ tự nhiên, không cầu kỳ gieo vần, nhưng âm hưởng lại ngân vang lâu dài trong tâm trí người đọc.

“Mẹ và quả” là lời tri ân của tác giả với mẹ, đồng thời cũng là lời nhắc nhở mỗi người hãy biết trân trọng, yêu thương và báo đáp công lao sinh thành khi còn có thể. Bởi mẹ chính là mùa quả ngọt nhất trong đời mỗi chúng ta, mùa quả mà thời gian không bao giờ lặp lại.