Phân tích bài thơ Mộng đắc thái liên của nhà thơ Nguyễn Du

Đề bài: Phân tích bài thơ Mộng đắc thái liên của nhà thơ Nguyễn Du

Phiên âm

1. Khẩn thúc giáp điệp quân,

Thái liên trạo tiểu đĩnh.

Hồ thuỷ hà xung dung,

Thuỷ trung hữu nhân ảnh.

2. Thái thái Tây Hồ liên,

Hoa thực câu thưởng thuyền.

Hoa đã tặng sở uý,

Thục đĩ tặng sở liên.

3. Kim thần khứ thái liên,

Nãi ước đông lân nữ.

Bất tri lại bất lại.

Cách hoa văn tiếu ngữ.

4. Cộng tri liên liên hoa,

Thuỳ giả liên liên cán.

Kì trung hữu chân ti

Khiên liên bất khả đoạn.

5. Liên điệp hà thanh thanh,

Liên hoa kiều doanh doanh.

Thái chỉ vật thương ngẫu,

Minh niên bất phục sinh.

 

Dịch nghĩa

1. Xắn váy cánh bướm gọn gàng.

Chèo chiếc thuyền con đi hái sen.

Mặt hồ sóng nước gọn lăn tăn,

Dưới nước in bóng người.

2. Hái, hái sen Hồ Tây,

Hoa sen, gương sen cùng bỏ lên thuyền.

Hoa để tặng người mình giận,

Gương để tặng kẻ mình thương.

3. Sáng nay đi hải sen,

Đã hẹn cô hàng xóm cùng đi.

Chẳng biết có đến hay không nữa,

Chợt nghe tiếng cười nói bên khóm hoa.

4. Ai cũng chỉ thích hoa sen,

Còn cọng hoa mấy ai thích.

Thân sen ẩn tơ bền,

Vấn vương không đứt được.

5. Lá sen thì xanh xanh,

Hoa sen đẹp nõn nà.

Kẻo năm sau hoa không mọc.

 

Dịch thơ

1. Xắn gọn quần cánh bướm,

Chèo thuyền con hái sen.

Nước hồ đầy lai láng,

Dưới nước bóng người in.

2. Tây Hồ hải hái sen,

Hoa gương bỏ lên thuyền.

Hoa tặng người mình sợ,

Gương tặng người mình quen.

3. Sáng nay đi hái sen,

Hẹn cô kia đi với.

Chẳng biết có đến không?

Cách hoa nghe cười nói.

4. Hoa sen ai cũng ưa,

Cuống sen chẳng ai thích.

Trong cuống có tơ mành,

Vấn vương không thể đứt.

5. Lá sen màu xanh xanh,

Hoa sen dáng xinh xinh.

Hái sen chở đụng ngó,

Năm sau hoa chẳng sinh.

Bài làm Phân tích bài thơ Mộng đắc thái liên của nhà thơ Nguyễn Du

I. MỞ BÀI

– Giới thiệu tác giả Nguyễn Du: Nguyễn Du (1765–1820) là đại thi hào dân tộc, danh nhân văn hóa thế giới, nhà thơ lớn của nền văn học Việt Nam trung đại. Thơ ông chan chứa tinh thần nhân đạo, giàu cảm xúc, luôn hướng đến cái đẹp, cái thiện và lòng cảm thông sâu sắc với con người.

– Giới thiệu tác phẩm “Mộng đắc thái liên”: Bài thơ nằm trong Nam Trung tạp ngâm, sáng tác khi Nguyễn Du làm quan triều Nguyễn, kể lại giấc mộng hái sen ở Hồ Tây – nơi gắn bó với tuổi trẻ của ông. Bài thơ gồm năm khúc ngũ ngôn, vừa tả cảnh, vừa gửi gắm triết lý nhân sinh và tâm hồn nhạy cảm, tinh tế của thi nhân.

– Qua giấc mộng hái sen, Nguyễn Du bộc lộ tâm hồn lãng mạn, hoài cổ và triết lý sống sâu sắc: từ cái đẹp của hoa sen, thi nhân chiêm nghiệm giá trị của con người và cuộc đời.

Bài thơ Mộng đắc thái liên của Nguyễn Du mang đến cho chúng ta những tầng ý nghĩa sâu sắc và mở ra nhiều cung bậc cảm xúc thú vị. Tác phẩm này không chỉ là một bức tranh thơ mộng về việc hái sen trên hồ Tây Hồ, mà còn là một tác phẩm mang đậm thông điệp triết lý và nhân văn đáng suy ngẫm.

II. THÂN BÀI

1. Đề tài, cảm hứng sáng tác

– Đề tài: hoa sen

– Cảm hứng sáng tác: sáng tác thời làm quan với nhà Nguyễn, năm mơ thấy hái sen ở Hồ Tây hồi còn trẻ sống ở Thăng Long. Có sách nói rằng “cô hàng xóm” trong bài thơ này là Hồ Xuân Hương, dựa theo một bài thơ coi như lưu bút của Hồ Xuân Hương, đó là bài thơ nôm gửi “Cần Chánh Điện Học Sĩ Nguyễn Hầu”. Bài Mộng Đắc Thái Liên của Thi hào Nguyễn Du (Tập Nam Trung Tạp Ngâm bài thứ 80 đến 84) gồm có năm đoạn. Ðặc biệt, khúc III nói đến một cô gái trẻ hàng xóm đi hái sen cùng tác giả. Tác giả còn đang phân vân không biết cô ta có đến không thì đã chợt nghe tiếng cười nói của cô ấy.

2. Chất trữ tình và các yếu tố độc đáo

“Mộng đắc thái liên” có thể xem là một giấc mộng đẹp hiếm hoi trong thơ Nguyễn Du. Nhưng nó mới huyền ảo và ngắn ngủi làm sao. Nhà thơ có hẹn với cô láng giềng đi hái sen sáng sớm. Giữa lai láng nước Hồ Tây, trên chiếc thuyền con, nhân vật trữ tình hồi hộp chờ cô láng giềng. Thể thơ năm chữ với những câu thơ ngắn tựa như giấc mơ kia cũng ngắn ngủi, bất định. Nguyễn Du như muốn nối dài thêm câu chữ, nối dài thêm giấc mơ. Việc dùng nhiều thanh bằng trong bài thơ có thể xem như một cố gắng níu kéo của thi nhân. Gần đạt đến mức tuyệt đối thanh bằng, đôi câu thơ dẫn dắt hồn thơ qua điệp trùng những vang ngân không cùng. Nhờ đó giấc chiêm bao thêm thanh và thêm nhẹ, lan toả mênh mang.

3. Tâm hồn nhạy cảm, lãng mạn và tinh tế của nhà thơ

Bài thứ nhất tả cảnh chung, khái quát, về cảnh hái sen ở Tây Hồ: Xắn gọn quần cánh bướm/ Chèo thuyền con hái sen (Khẩn thúc giáp điệp quần/ Thái liên trạo tiểu đình).

Đấy là tả người đi hái sen, chèo chiếc thuyền nhỏ mà lướt nhẹ trên mặt hồ, luồn qua những hoa sen và lá sen. Nhưng ai là người Xắn gọn quần cánh bướm ở đây? Chắc là những cô gái trẻ, con nhà tử tế quanh hồ mà tác giả quan sát thấy. Có nữ tú, ắt có cả nam thanh, trong đó có thi sĩ đa tình đa cảm Tố Như…

Hai câu tiếp theo tả nước hồ đầy lai láng và xanh trong, in rõ bóng người hái sen. Mấy nét chấm phá về cảnh và người hái sen Tây Hồ trong một ngày đẹp trời, bình yên, thơ mộng. Có cảnh và có người trong cảnh, nhưng tả người mới chỉ ở vài điểm nhấn, ví như Giáp điệp quần, tức quần lụa mỏng, tựa như cánh bướm phất phơ và hình người hái sen in dưới mặt nước hồ trong, thanh thoát.

Bài thứ hai, tả cụ thể công việc hái sen, đương nhiên có cả mục đích của việc hái sen nữa. Hái hoa sen, và cả gương sen, cả hoa và gương đều bỏ lên thuyền. Thế thôi, chưa có gì đặc biệt. Những người dân ven Hồ Tây, nhiều gia đình lấy việc hái sen (cả hoa và gương) làm kế sinh nhai. Nhưng cũng có những người khá giả, lại lấy việc hái sen chủ yếu để tiêu khiển, như một thú chơi tao nhã. Với tác giả bài thơ này, thì Hoa để tặng người mình sợ /Gương để tặng người mình thương (Hoa dĩ tặng sở úy/ Thục dĩ tặng sở liên). Hai câu sau thấy chứa nhiều uẩn khúc trong tình ý. Hoa sen trắng hay hoa sen hồng, đều đẹp. Hương sen thơm nhẹ, tinh khiết. Đó là một loài hoa quý xưa nay, còn có cái tên rất đẹp là hoa phù dung. Hoa ấy hái về dùng để tặng người mình yêu quý, trân trọng, còn để cắm vào bình hoa trong nhà mình để thưởng lãm, hoặc dâng lên bàn thờ tiên tổ, ấy là lẽ thường.

Bài thứ ba, cũng tả cảnh hái sen, nhưng mà ở một chi tiết khác. Thi sĩ sáng nay đi hái sen, vốn đã có hẹn với một cô nàng hàng xóm nào đó, chắc là xinh đẹp trẻ trung. Hẹn rồi đấy, nhưng mà không biết bóng giai nhân ấy đã đến chưa (bất tri lai bất tri)? Chưa thấy người đẹp hiển hiện trước mắt, nhưng cách hoa nghe cười nói (cách hoa văn tiếu ngữ), thì hình như đã thấy xốn xang trong dạ rồi. Sen tốt tươi, bạt ngàn bông thắm lá xanh, chưa nhìn thấy người hái sen, nhưng tiếng cười nói vui vẻ của người hái sen lẫn trong những bông thắm lá xanh, thật tuyệt. Chỉ tả tiếng cười nói của những người hái sen thôi, đã thấy rõ cái đẹp hòa trong cái đẹp, thiên nhiên và con người đằm thắm trữ tình, sinh động, thanh thoát…

Hai bài thơ còn lại của liên khúc hái sen, dành cho việc triết luận của tác giả. Hoa sen ai cũng ưa/ Cuống sen chẳng ai thích (Cộng tri liên liên hoa/ Thùy giả liên liên cấn), cũng là sự thường tình ở đời. Hoa sen để thưởng lãm, còn như thân cây sen, mấy ai dùng làm gì, thường bỏ đi. Nhưng có một sự thật là thân cây sen có những sợi tơ bền / Vấn vương không dứt được. Nghĩa là thân cây sen vẫn có giá trị sử dụng riêng, người đời ít biết, nên thường coi rẻ. Nghĩa là hoa có giá trị của hoa, gương sen có giá trị của gương, lá sen có giá trị của lá, còn thân cây sen vẫn có giá trị của thân…Ví như ở đời, cao thấp khác nhau, nhưng ai cũng có giá trị của riêng mình, đóng góp của riêng mình, chớ nên xem thường, chớ nên có thái độ “Hạ mục vô nhân”. Phải chăng, Nguyễn Du muốn mượn ý này, để bàn về quan niệm nhân sinh, để cảnh tỉnh người đời?

Bài cuối cùng, lại nêu một ý tưởng khác, cũng xoay quanh hình ảnh sen và công việc hái sen. “Lá sen màu xanh xanh / Hoa sen dáng xinh xinh, điều ấy ai cũng biết cả rồi. Nhưng mà Hái sen chớ đụng ngó / Năm sau hoa chẳng sinh” (Thái chi vật thương ngẫu/ Minh niên bất phục sinh), thì đó lại là lời nhắc nhở ân cần của tác giả. Ngó sen là biểu tượng của sự sinh sôi, biểu tượng của tương lai, phải biết trân trọng, giữ gìn. Đấy chính là minh triết của vũ trụ, đồng thời cũng thể hiện tinh thần nhân văn của bậc trí giả và tâm hồn nhân hậu của thi nhân…

4. Đánh gí Giá trị nội dung và nghệ thuật

* Nội dung: Mộng đắc thái liên khắc họa nội dung chính về khung cảnh hái sen, con người và công việc hái sen, từ bông hoa sen, tác giả nêu lên những triết lí về cuộc sống con người.

* Giá trị nghệ thuật

– Thể thơ ngũ ngôn giúp tác giả thể hiện được hết tâm tư vào tác phẩm

– Ngôn ngữ thơ hay và giản dị nhưng ấn tượng

– Khắc họa hiện thực chân thật và mang ý nghĩa to lớn.

III. KẾT BÀI

– Khẳng định giá trị bài thơ: “Mộng đắc thái liên” là một thi phẩm đặc sắc trong Nam Trung tạp ngâm, thể hiện tâm hồn nhạy cảm, sâu sắc và trí tuệ uyên thâm của Nguyễn Du. Qua giấc mộng hái sen, ông không chỉ tái hiện một cảnh đẹp mà còn gửi gắm triết lý nhân sinh nhẹ nhàng, sâu lắng.

– Mở rộng, liên hệ: Bài thơ cho ta thấy một Nguyễn Du rất khác – không chỉ là thi hào bi thương của “Truyện Kiều”, mà còn là người nghệ sĩ tinh tế, biết rung động trước cái đẹp và chiêm nghiệm nhân sinh từ những điều bình dị nhất.

“Mộng đắc thái liên” không chỉ là một giấc mộng hái sen mà còn là giấc mộng tâm hồn của Nguyễn Du – nơi cái đẹp, cái thiện và triết lý nhân sinh giao hòa trong từng vần thơ ngũ ngôn tinh tế. Từ hình ảnh bông sen thanh khiết, nhà thơ gợi ra những suy tư về con người, về tình cảm và về lẽ sống giữa cuộc đời. Bài thơ vì thế mang vẻ đẹp hài hòa giữa trữ tình và triết lý, giữa mộng và thực, làm sáng lên một Nguyễn Du nhạy cảm, sâu sắc và thấm đẫm lòng nhân hậu – bậc thi nhân luôn đi tìm cái đẹp tinh khiết giữa cõi nhân gian nhiều bụi bặm.