Đề bài: Bàn về quan niệm của Nguyễn Kiên: Một truyện ngắn hay vừa là chứng tích của một thời vừa là hiện thân của một chân lí giản dị của mọi thời
Dàn ý Bàn về quan niệm của Nguyễn Kiên: Một truyện ngắn hay vừa là chứng tích của một thời vừa là hiện thân của một chân lí giản dị của mọi thời
1. Mở bài: Giới thiệu vấn đề cần nghị luận
2. Thân bài:
* Giải thích ý kiến:
– Nhận định bày tỏ quan niệm, yêu cầu đối với một truyện ngắn hay: Truyện ngắn hay là truyện ngắn để lại những ấn tượng sâu đậm về giá trị nội dung, nghệ thuật và tạo được những suy nghĩ sâu sắc trong lòng bạn đọc.
+ Là chứng tích của một thời: phản ánh chân thực hiện thực thời đại, đặt ra những vấn đề quan trọng, bức thiết của cuộc sống, con người đương thời (bản chất hiện thực, số phận con người, nỗi trăn trở nhân sinh…).
+ Là hiện thân của một chân lí giản dị của mọi thời: tác phẩm đặt ra, chạm tới được những chân lí giản dị – những vấn đề bình dị nhưng đúng đắn, là cốt lõi, bản chất, mang tính quy luật phổ quát, lâu dài của nhân sinh muôn thuở.
– Như vậy nhận định trên khẳng định tiêu chuẩn một tác phẩm truyện ngắn hay là những tác phẩm hài hòa hai giá trị: vừa soi bóng thời đại, ghi dấu những vấn đề lớn, cốt lõi của thời đại – vừa có ý nghĩa lâu dài, chạm đến những chân lí bình thường, phổ quát, muôn đời..
* Bàn luận:
– Đây là nhận định đúng đắn, sâu sắc, đặt ra yêu cầu tất yếu đối với một tác phẩm có giá trị và sức sống lâu dài.
– Đặc trưng về đối tượng phản ánh của văn học nói chung, truyện ngắn nói riêng là khám phá, miêu tả, soi bóng thời đại mà nó ra đời: hiện thực cuộc sống, đời sống con người, đặt ra những vấn đề nhân sinh phong phú, phức tạp…
– Đặc trưng của truyện ngắn: thể loại tự sự cỡ nhỏ, dung lượng ngắn, thường chỉ kể về một tình huống đặc biệt của đời sống, với số lượng không nhiều các nhân vật, tình tiết, chi tiết, qua đó gửi gắm những thông điệp tư tưởng, tình cảm của tác giả.
– Truyện ngắn hay phải là những tác phẩm kết tinh hài hòa hai giá trị: + Là chứng tích của một thời: tác phẩm phải phản ánh được bức tranh sâu rộng về hiện thực thời đại, xây dựng được những chân dung nhân vật vừa chân thực vừa điển hình của thời đại, đặt ra được những vấn đề cốt lõi, quan trọng, bức thiết nhất đương thời. “Mỗi trang văn đều soi bóng thời đại mà nó ra đời” (Tô Hoài)
+ Là hiện thân của một chân lí giản dị của mọi thời: khi tác phẩm chạm đến được chiều sâu của hiện thực, đặt ra được một hoặc nhiều vấn đề tuy giản dị, bình thường nhưng là bản chất, cốt lõi, có tính quy luật, là chân lí phổ quát muôn đời. Khi đó, tác phẩm là kết quả của sự gắn bó, trăn trở sâu sắc với thời đại và nhân sinh, thực sự có giá trị và sức sống lâu dài.
– Giá trị và sức sống ấy chỉ có được khi tác phẩm có chất lượng nghệ thuật cao: tuy dung lượng ngắn, tình huống độc đáo, nhân vật không nhiều, chi tiết cô đúc… nhưng có độ dồn nén, hàm súc, khả năng khái quát, điển hình.
* Làm sáng tỏ ý kiến qua các tác phẩm truyện ngắn đã học và đã đọc:
– Phạm vi dẫn chứng: đảm bảo HS khai thác dẫn chứng ở một số tác phẩm thuộc thể loại truyện ngắn đã học, đã đọc.
– Vấn đề cần làm nổi bật: chỉ ra và phân tích được những đặc sắc về nội dung phản ánh và giá trị nghệ thuật của một tác phẩm truyện ngắn.
* Đánh giá, mở rộng:
– Nhận định chủ yếu khẳng định giá trị, vẻ đẹp, sức sống của thể loại truyện ngắn ở phương diện ý nghĩa nội dung tư tưởng, song cũng cần nhắc tới những yêu cầu, phẩm chất về nghệ thuật của thể loại: dựng chuyện, kể chuyện hấp dẫn; xây dựng nhân vật; lựa chọn sáng tạo chi tiết, giọng điệu, lời văn…
– Ý kiến được nêu cũng gợi nhắc những đòi hỏi, yêu cầu:
+ Đối với người sáng tác: phải gắn bó, hiểu biết sâu sắc, trăn trở và nói lên những vấn đề thiết cốt nhất của thời đại để tác phẩm của mình thực sự là chứng tích của một thời; đồng thời đào sâu vào những vấn đề bản chất, chân lí của nhân sinh để tác phẩm có ý nghĩa và sức sống lâu dài, vượt tầm thời đại.
+ Đối với người đọc: tiếp nhận, trân trọng giá trị của những tác phẩm hay giúp ta hiểu sâu rộng hơn về cuộc sống, con người một thời và thấy được ý nghĩa của tác phẩm với muôn đời, muôn người, trong đó có chúng ta và thời đại mình đang sống.
3. Kết bài: Khẳng định vấn đề cần nghị luận.
Bài văn mẫu Bàn về quan niệm của Nguyễn Kiên: Một truyện ngắn hay vừa là chứng tích của một thời vừa là hiện thân của một chân lí giản dị của mọi thời
Trong hành trình tồn tại và phát triển của văn học, mỗi thể loại đều mang trong mình một sứ mệnh riêng, nhưng tựu trung lại, văn chương chân chính luôn hướng đến con người và cuộc đời. Với truyện ngắn – thể loại tự sự dung lượng nhỏ nhưng hàm súc và giàu khả năng khái quát – yêu cầu về giá trị tư tưởng và sức sống nghệ thuật lại càng trở nên khắt khe. Nguyễn Kiên từng đưa ra một quan niệm sâu sắc: “Một truyện ngắn hay vừa là chứng tích của một thời, vừa là hiện thân của một chân lí giản dị của mọi thời.” Nhận định ấy không chỉ là một tiêu chí thẩm định tác phẩm, mà còn là sự đúc kết tinh tế về bản chất và sức mạnh bền bỉ của truyện ngắn trong đời sống văn học. Bàn về ý kiến này, ta không chỉ hiểu rõ hơn thế nào là một truyện ngắn hay, mà còn nhận ra mối quan hệ gắn bó giữa văn học với thời đại và với những giá trị nhân sinh muôn thuở.
Trước hết, cần làm rõ nội hàm của nhận định. Khi nói một truyện ngắn hay là “chứng tích của một thời”, Nguyễn Kiên nhấn mạnh chức năng phản ánh hiện thực của văn học. Mỗi tác phẩm ra đời đều mang dấu ấn của bối cảnh lịch sử – xã hội nhất định, ghi lại những vấn đề bức thiết, những xung đột, bi kịch, khát vọng hay chuyển động tinh thần của con người trong một giai đoạn cụ thể. “Mỗi trang văn đều soi bóng thời đại mà nó ra đời”, như Tô Hoài từng khẳng định. Truyện ngắn, dù dung lượng nhỏ, nhưng nếu hay, sẽ lưu giữ được “khí hậu tinh thần” của thời đại ấy, trở thành một dạng ký ức nghệ thuật, giúp các thế hệ sau hiểu và cảm nhận được một thời đã qua bằng cảm xúc sống động, chứ không chỉ bằng con số hay sự kiện khô khan.
Tuy nhiên, nếu chỉ dừng lại ở việc phản ánh hiện thực đương thời, tác phẩm văn học sẽ dễ rơi vào tình trạng “cũ” khi hoàn cảnh lịch sử thay đổi. Bởi vậy, Nguyễn Kiên đặt ra yêu cầu thứ hai, cũng là yêu cầu quyết định sức sống lâu dài của truyện ngắn: phải là “hiện thân của một chân lí giản dị của mọi thời”. Những chân lí ấy không phải là những triết thuyết cao siêu, mà thường rất bình thường, gần gũi: khát vọng được sống tử tế, nỗi đau của con người bị chà đạp, giá trị của tình yêu thương, lòng nhân ái, sự thức tỉnh lương tri… Chính những vấn đề ấy mang tính phổ quát, vượt qua ranh giới thời gian, không gian, khiến tác phẩm có khả năng đối thoại với nhiều thế hệ độc giả khác nhau. Như vậy, nhận định của Nguyễn Kiên đã khẳng định tiêu chuẩn của một truyện ngắn hay là sự kết tinh hài hòa giữa giá trị thời đại và giá trị nhân sinh muôn thuở.
Xét về bản chất, đây là một quan niệm đúng đắn và sâu sắc. Văn học nói chung, truyện ngắn nói riêng, không thể tách rời đời sống. Đối tượng phản ánh của văn học là hiện thực khách quan, nhưng hiện thực ấy luôn được nhìn qua con mắt chủ quan của nghệ sĩ, được chọn lọc, khái quát và nâng lên thành ý nghĩa tư tưởng. Truyện ngắn, với đặc trưng dung lượng nhỏ, thường chỉ xoay quanh một tình huống đặc biệt của đời sống, một khoảnh khắc mang tính bước ngoặt trong số phận nhân vật. Nhưng chính trong khoảnh khắc ấy, nhà văn có thể làm bật lên cả một vấn đề lớn của xã hội, cả một quy luật đời sống hoặc một chân lí nhân sinh sâu xa. Sức mạnh của truyện ngắn nằm ở độ dồn nén, hàm súc và khả năng khái quát cao: ít chi tiết nhưng giàu sức gợi, ít nhân vật nhưng mang tính điển hình.
Thực tiễn văn học đã chứng minh rằng những truyện ngắn có sức sống lâu bền đều là những tác phẩm vừa ghi dấu thời đại, vừa chạm tới những giá trị phổ quát. Chẳng hạn, truyện ngắn Chí Phèo của Nam Cao trước hết là một chứng tích sâu sắc về xã hội nông thôn Việt Nam trước Cách mạng tháng Tám. Qua làng Vũ Đại, người đọc thấy rõ bộ mặt tàn bạo của xã hội thực dân phong kiến: cường hào gian ác, nhà tù thực dân, rượu chè, bạo lực đã đẩy con người vào con đường lưu manh hóa. Chí Phèo là sản phẩm đau đớn của một thời đại phi nhân tính. Nhưng vượt lên trên bối cảnh lịch sử cụ thể ấy, Chí Phèo còn là hiện thân của một chân lí muôn đời: con người sinh ra vốn lương thiện, nhưng có thể bị xã hội tước đoạt quyền làm người; và sâu thẳm trong mỗi con người, dù bị vùi dập đến đâu, vẫn le lói khát vọng được yêu thương, được làm người tử tế. Tiếng kêu “Ai cho tao lương thiện?” không chỉ là nỗi uất ức của một cá nhân trong xã hội cũ, mà còn là câu hỏi day dứt của nhân loại về quyền sống, quyền được làm người – một chân lí chưa bao giờ cũ.
Tương tự, Vợ nhặt của Kim Lân là một truyện ngắn mang đậm dấu ấn của nạn đói năm 1945 – một thảm họa lịch sử khủng khiếp của dân tộc. Tác phẩm là chứng tích đau thương về cảnh người chết như ngả rạ, về sự bần cùng hóa đến tận cùng của người nông dân. Nhưng điều làm nên sức sống lâu dài của Vợ nhặt không chỉ nằm ở giá trị hiện thực ấy, mà ở chân lí nhân văn giản dị mà sâu sắc: trong hoàn cảnh khốn cùng nhất, con người vẫn khao khát hạnh phúc, vẫn hướng về sự sống, vẫn tin vào ngày mai. Hình ảnh Tràng “nhặt” được vợ giữa nạn đói, hay bữa cơm ngày đói với nồi cháo cám chan chứa niềm hi vọng, đã vượt ra ngoài giới hạn của một thời, trở thành biểu tượng cho sức sống bền bỉ và niềm tin không thể dập tắt của con người.
Ngay cả những truyện ngắn mang màu sắc trữ tình, ít xung đột gay gắt, như Hai đứa trẻ của Thạch Lam, cũng minh chứng rõ cho nhận định của Nguyễn Kiên. Tác phẩm là bức tranh chân thực về một phố huyện nghèo trước Cách mạng, với nhịp sống quẩn quanh, tẻ nhạt, tối tăm – một chứng tích của đời sống tù đọng nơi thôn quê Việt Nam thời thuộc địa. Nhưng điều khiến Hai đứa trẻ vẫn lay động người đọc hôm nay chính là chân lí giản dị mà sâu sắc về khát vọng ánh sáng, khát vọng đổi thay của con người. Hình ảnh đoàn tàu vụt qua phố huyện không chỉ là chi tiết tả thực, mà còn là biểu tượng cho ước mơ, cho niềm hi vọng dù mong manh nhưng không bao giờ tắt trong tâm hồn những con người bé nhỏ. Khát vọng ấy là khát vọng muôn đời của con người, ở mọi thời đại.
Có thể thấy, để trở thành “chứng tích của một thời”, truyện ngắn phải phản ánh được hiện thực bằng con mắt trung thực và dũng cảm, không né tránh những vấn đề gai góc của xã hội. Nhưng để trở thành “hiện thân của một chân lí giản dị của mọi thời”, tác phẩm cần đi sâu vào bản chất con người, chạm tới những giá trị nhân văn phổ quát. Hai yêu cầu này không tách rời mà bổ sung, nâng đỡ cho nhau. Chính khi nhà văn gắn bó sâu sắc với thời đại mình đang sống, đau nỗi đau của con người đương thời, trăn trở trước những vấn đề bức thiết của xã hội, thì tác phẩm mới có khả năng vươn tới những chân lí lâu dài của nhân sinh.
Nhận định của Nguyễn Kiên cũng gợi ra những yêu cầu khắt khe về nghệ thuật. Truyện ngắn hay không chỉ cần tư tưởng đúng đắn, mà còn phải có hình thức nghệ thuật tương xứng: tình huống độc đáo, chi tiết chọn lọc, nhân vật có sức khái quát, giọng điệu phù hợp, lời văn cô đọng mà giàu sức gợi. Chính nghệ thuật là phương tiện để tư tưởng thấm sâu vào lòng người, để chân lí giản dị không trở nên khô cứng hay giáo điều. Một chân lí chỉ thực sự sống khi nó được “hóa thân” vào số phận con người, vào những chi tiết nghệ thuật ám ảnh.
Từ góc nhìn ấy, ý kiến của Nguyễn Kiên không chỉ là sự tổng kết về giá trị của truyện ngắn, mà còn là lời nhắc nhở đối với người cầm bút và người tiếp nhận. Với người sáng tác, đó là yêu cầu phải sống sâu sắc với thời đại mình, không quay lưng trước hiện thực, đồng thời đào sâu vào bản chất con người để tác phẩm có khả năng vượt thời gian. Với người đọc, đó là lời mời gọi đọc văn học không chỉ để giải trí hay rung động nhất thời, mà để chiêm nghiệm, để hiểu hơn về con người một thời và soi chiếu lại chính mình trong những chân lí tưởng chừng rất đỗi giản dị.
Tóm lại, quan niệm của Nguyễn Kiên: “Một truyện ngắn hay vừa là chứng tích của một thời vừa là hiện thân của một chân lí giản dị của mọi thời” là một nhận định sâu sắc, đúng đắn, chạm đến cốt lõi của giá trị văn học. Nó khẳng định rằng sức sống lâu bền của truyện ngắn không nằm ở dung lượng hay đề tài, mà ở khả năng kết tinh hiện thực thời đại với những giá trị nhân sinh phổ quát. Chính sự hài hòa ấy đã làm nên những tác phẩm vượt qua giới hạn của thời gian, để mỗi lần đọc lại, con người vẫn thấy mình trong đó – thấy nỗi đau, niềm hi vọng và khát vọng sống tử tế của chính mình và của muôn đời.
