Đề bài:
Tác giả Chế Lan Viên và quan niệm về thơ của ông
Dàn ý Tác giả Chế Lan Viên và quan niệm về thơ của ông
I. Mở bài
– Giới thiệu Chế Lan Viên: Nhà thơ lớn của phong trào Thơ Mới và văn học Việt Nam hiện đại, có quan niệm độc đáo về thơ.
– Nêu vấn đề: Tác giả Chế Lan Viên và quan niệm về thơ của ông thể hiện qua các ý chính: Thơ là hiện thực, Thơ là sự chắt lọc, Thơ là sự sáng tạo (của nhà thơ và người đọc).
II. Thân bài
– Thơ bắt nguồn từ hiện thực cuộc sống: Thơ không ở đâu xa, mà “cuộc sống đánh vào thơ trăm nghìn lớp sóng”. Nhà thơ phải “đi đến trăm miền đất nước” để “lắng nghe và rung động”.
– Thơ là sự chắt lọc tinh túy:
-
- “Làm thơ là làm sự phi thường, thi sĩ không phải là người bình thường” (trước 1945).
- Thơ phải chắt chiu từ cuộc đời: “muối thơ kết tinh từ đại dương bao la của hiện thực”, “thơ đọng ở bề sâu”, “bề sau”, “bề xa”.
- Cần có “hình”, “ý”, “tình” để người đọc thấy, nghĩ, rung động (Thơ cần có hình, có ý, có tình).
– Thơ gắn liền với cuộc sống và con người: Phải “sống” cùng hiện thực, không thể “ngồi trong phòng ăn bọt bể”.
– Thơ có tính chất “trung thực” với cuộc đời: Làm văn nghệ là để tả sự thật, “sự thật không bao giờ cũ”.
– Thơ là cầu nối giữa thi sĩ và bạn đọc: Người đọc là “tri âm sáng tạo”, cùng nhà thơ hoàn tất ý nghĩa thi ca.
– Nhà thơ phải có tâm hồn rộng lớn, sâu sắc: Sẵn sàng đón nhận mọi rung động của cuộc sống, từ tiếng chim gù đến vạn vật.
– Nhà thơ phải có tư duy thẩm mỹ độc đáo: Tìm ra cái phi thường trong cái bình thường, cái đẹp trong những điều tưởng chừng đơn giản (như “muối” hay “hoa”).
– Khẳng định lại quan niệm thơ Chế Lan Viên: Thơ là sự kết hợp hài hòa giữa cái tôi trữ tình và tình cảm, tư tưởng lớn lao của dân tộc, giữa hiện thực và cái đẹp.
– Nêu giá trị di sản thơ của ông: Là một trong những quan niệm thẩm mỹ sâu sắc, có ảnh hưởng lớn đến nền thơ hiện đại Việt Nam.
Bài văn mẫu Tác giả Chế Lan Viên và quan niệm về thơ của ông
Trong nền thơ ca Việt Nam hiện đại, hiếm có nhà thơ nào vừa là nghệ sĩ sáng tạo, vừa là nhà tư tưởng về thơ sâu sắc như Chế Lan Viên. Ông không chỉ làm thơ, mà còn không ngừng suy nghĩ về thơ; không chỉ sống với thơ, mà còn tự chất vấn thơ như một lẽ sống, một trách nhiệm, một nỗi day dứt kéo dài suốt đời cầm bút. Quan niệm về thơ của Chế Lan Viên không phải là những mệnh đề bất biến, khô cứng, mà là một hệ thống tư tưởng vận động, thay đổi, thậm chí tự phủ định để đi đến chiều sâu nhân bản hơn. Nhìn vào hành trình thơ của ông, ta thấy hiện lên chân dung một trí tuệ nghệ thuật lớn: luôn thao thức trước câu hỏi thơ là gì, thơ vì ai, thơ tồn tại để làm gì trong đời sống con người và trong lịch sử dân tộc.
Chế Lan Viên đến với thơ rất sớm và rất khác. Mới mười bảy tuổi, ông đã xuất hiện trên thi đàn với tập Điêu tàn, một hiện tượng độc nhất vô nhị của phong trào Thơ Mới. Trong khi nhiều thi sĩ cùng thời say đắm với tình yêu đôi lứa, với cái tôi lãng mạn buồn thương, thì thơ Chế Lan Viên đã chìm sâu vào một thế giới u ám, ma mị, đầy xương khô, mồ hoang, tháp cổ và hồn ma vất vưởng. Ngay từ lời tựa Điêu tàn, ông đã đưa ra một quan niệm gây sốc: làm thơ là làm sự phi thường, thi sĩ không phải là người, mà là kẻ mơ, kẻ say, kẻ điên, là tiên, là ma, là quỷ. Quan niệm ấy đã đẩy thơ ra ngoài quỹ đạo của đời sống bình thường, đặt nghệ thuật vào một cõi khác, cõi của siêu hình và huyền bí.
Ở giai đoạn này, thơ trong quan niệm của Chế Lan Viên là phương tiện thoát li hiện thực. Thi sĩ phải trốn chạy khỏi cuộc đời ngột ngạt để tìm sự cứu rỗi trong thế giới tưởng tượng. Đối tượng thẩm mỹ của thơ không phải là niềm vui sống mà là nỗi đau, sự u buồn, cảm giác mất mát và hư vô. Ông từng viết rằng u buồn là những đóa hoa tươi, đau khổ là chiến công rực rỡ. Chính nỗi đau được đẩy đến tận cùng ấy đã tạo nên vẻ độc đáo cho Điêu tàn, nhưng đồng thời cũng đẩy chính tác giả vào một cuộc khủng hoảng hiện sinh sâu sắc. Khi thơ chỉ còn là tiếng nói của cô đơn và tuyệt vọng, thì bản thân thi sĩ cũng hoài nghi chính sự tồn tại của mình, thốt lên câu hỏi đầy ám ảnh: “Ai bảo dùm: ta có, có ta không?”. Đó là giới hạn tất yếu của một quan niệm thơ cực đoan, khi nghệ thuật bị cắt lìa khỏi đời sống con người cụ thể.
Chính trong bế tắc ấy, Cách mạng tháng Tám đã đến như một ánh sáng lớn, làm thay đổi tận gốc đời sống tinh thần và quan niệm nghệ thuật của Chế Lan Viên. Ông từ bỏ thế giới quan siêu hình để đến với hiện thực cách mạng, đến với nhân dân, đến với đời sống đang sôi động và khốc liệt. Từ đây, thơ không còn là chốn trú ẩn của cái tôi cô độc mà trở thành một phần của cuộc đấu tranh chung. Chế Lan Viên nhìn lại thơ mình bằng con mắt tự phê phán nghiêm khắc, hối tiếc vì nghìn câu thơ trước đó chưa vì người bằng một bữa cơm ăn. Đó là sự đoạn tuyệt dứt khoát với quan niệm thơ cũ và mở ra một quan niệm mới: thơ phải có ích, phải trả lời những câu hỏi của cuộc sống.
Trong giai đoạn này, Chế Lan Viên xem thơ là vũ khí tinh thần phục vụ cách mạng, là công cụ cải tạo tư tưởng và nâng đỡ con người trong cuộc chiến đấu vì độc lập, tự do. Ông khẳng định thơ xưa chỉ hay than mà ít hỏi, còn thơ hôm nay phải trả lời. Câu hỏi trung tâm của sáng tạo không còn là “ta là ai” mà là “ta vì ai”. Sự chuyển dịch ấy không chỉ mang ý nghĩa cá nhân mà còn phản ánh sự thay đổi căn bản trong quan niệm nghệ thuật của cả một thế hệ nhà thơ cách mạng. Tuy nhiên, Chế Lan Viên không đánh mất cá tính sáng tạo của mình. Thơ ông vẫn giàu chất trí tuệ, giàu suy tưởng, nhưng giờ đây những suy tưởng ấy gắn chặt với hiện thực đời sống, với vận mệnh của nhân dân và dân tộc.
Quan niệm về thơ của Chế Lan Viên ở giai đoạn này đặc biệt nhấn mạnh mối quan hệ hữu cơ giữa thơ và đời. Ông cho rằng không có thơ đâu giữa lòng đóng khép, rằng cuộc sống đánh vào thơ trăm nghìn lớp sóng. Thơ không thể sinh ra từ tháp ngà mà phải được nuôi dưỡng từ thực tiễn sống động. Nhưng đồng thời, ông cũng khẳng định thơ không phải là sự sao chép hiện thực một cách thụ động. Nhà thơ phải biết chắt lọc, kết tinh, biến vốn sống phong phú thành chất thơ tinh lọc, giống như con ong hút nhụy trăm hoa để tạo ra mật ngọt. Chính ở đây, ta thấy rõ quan niệm biện chứng của Chế Lan Viên: hiện thực là cội nguồn của thơ, nhưng thơ chỉ thực sự là thơ khi hiện thực ấy được nâng lên qua trí tuệ, cảm xúc và lao động nghệ thuật nghiêm túc của người nghệ sĩ.
Một nét nổi bật trong quan niệm về thơ của Chế Lan Viên là sự đề cao vai trò của trí tuệ. Với ông, thơ không chỉ để ru ngủ cảm xúc mà còn phải thức tỉnh con người. Trong bối cảnh thơ ca những năm sáu mươi, bảy mươi còn thiên về cảm xúc trực tiếp, dễ dãi, thì quan niệm thơ trí tuệ của Chế Lan Viên mang ý nghĩa đổi mới quan trọng. Ông cho rằng nhà thơ phải chịu suy nghĩ, phải đào sâu hiện thực để phát hiện những mạch ngầm ẩn giấu phía sau bề mặt của đời sống. Chính vì thế, thơ ông thường mang dáng dấp của những cuộc đối thoại nội tâm, của những suy tư triết luận, khiến người đọc không chỉ rung động mà còn phải nghĩ.
Không dừng lại ở nội dung, Chế Lan Viên còn đặc biệt chú trọng đến hình thức nghệ thuật của thơ. Ông sớm nhận ra rằng hình thức không phải là cái vỏ trang trí bên ngoài mà là một thứ vũ khí. Sắc đẹp của câu thơ cũng phải đấu tranh cho chân lý. Trong một thời kì mà người ta dễ e ngại khi nói đến cái đẹp, đến hình thức vì sợ bị quy kết là duy mỹ, thì quan niệm ấy của Chế Lan Viên là một tuyên ngôn táo bạo. Ông hiểu rằng tư tưởng lớn nếu không được biểu hiện bằng hình thức đẹp thì cũng khó có sức sống lâu bền. Với ông, thơ hay là sự thống nhất cao độ giữa nội dung và hình thức, giữa cái đúng và cái đẹp.
Càng về cuối đời, quan niệm về thơ của Chế Lan Viên càng trở nên sâu sắc và nhân bản. Khi đất nước bước vào thời bình, khi những giá trị từng được khẳng định trong chiến tranh bắt đầu đối diện với sự biến động phức tạp của đời sống mới, Chế Lan Viên không né tránh mà đối diện thẳng thắn. Ông khiêm tốn nhìn lại vị trí của nhà thơ, không còn đặt mình ngang tầm chiến lũy mà xem mình như một nhà thơ cưỡi trâu đánh giặc cờ lau. Ông đau xót nhận ra thơ mình chưa giúp được người nuôi đàn con nhỏ giữa chua cay buồn tủi. Những câu thơ trong Di cảo là tiếng nói tự vấn đầy day dứt của một nghệ sĩ luôn ý thức sâu sắc về giới hạn của nghệ thuật.
Ở giai đoạn này, thơ trong quan niệm của Chế Lan Viên không còn là công cụ tuyên truyền hay tiếng nói đại diện cho cộng đồng một cách đơn giản. Thơ trở về với đời sống cá nhân, với những góc khuất của tâm hồn, với những băn khoăn rất người trước thời gian, bệnh tật và cái chết. Nhưng chính sự trở về ấy lại làm cho thơ ông chạm đến chiều sâu nhân loại. Ông hiểu rằng thơ không chỉ sống cho nhiệm vụ mà còn phải sống cho con người cụ thể, trong những khoảnh khắc mong manh nhất của đời sống.
Một đóng góp quan trọng khác trong quan niệm về thơ của Chế Lan Viên là cách ông nhìn nhận vai trò của bạn đọc. Với ông, nhà thơ và bạn đọc là tri âm tri kỷ. Người đọc không chỉ là kẻ tiếp nhận thụ động mà là người đồng sáng tạo, người bổ sung, đối thoại và quyết định số phận của thơ. Mỗi bài thơ khi rời tay tác giả sẽ sống một cuộc đời riêng, được đọc theo những cách khác nhau tùy vào tâm thế và trải nghiệm của từng người đọc. Chính vì vậy, Chế Lan Viên luôn trăn trở viết cho ai và viết như thế nào để câu thơ có thể tìm được sự hồi âm trong lòng người khác.
Nhìn lại toàn bộ hành trình tư tưởng ấy, có thể thấy quan niệm về thơ của Chế Lan Viên là một hành trình không ngừng tự phủ định để hoàn thiện. Từ thơ như sự phi thường siêu hình, đến thơ như vũ khí cách mạng, rồi thơ như tiếng nói nhân bản đầy chiêm nghiệm, mỗi chặng đường đều in dấu một bước trưởng thành trong nhận thức nghệ thuật. Điều làm nên tầm vóc lớn lao của Chế Lan Viên không phải là ông luôn đúng, mà là ông luôn dám nghi ngờ chính mình, dám đặt thơ lên bàn cân của lương tâm và trách nhiệm.
Chế Lan Viên đã ra đi, nhưng những câu hỏi ông để lại về thơ vẫn còn nguyên giá trị. Thơ là gì, thơ vì ai, thơ có thể làm gì cho con người trong một thế giới đầy biến động – đó là những câu hỏi không bao giờ cũ. Và chính trong sự không ngừng tự vấn ấy, Chế Lan Viên đã khẳng định vị trí đặc biệt của mình: một nhà thơ lớn không chỉ vì những gì ông viết ra, mà còn vì cách ông nghĩ về thơ và sống trọn đời với thơ như một lẽ tồn tại đầy trách nhiệm và nhân văn.
