Phân tích truyện ngắn Cỏ lau của Nguyễn Minh Châu

Đề bài: Viết bài văn nghị luận (khoảng 600 chữ) Phân tích truyện ngắn Cỏ lau của Nguyễn Minh Châu

CỎ LAU

Nguyễn Minh Châu

(1) Trời lại mưa rồi, quê tôi là vậy, hai mùa mưa nắng rõ ràng. Mùa nắng thì dù cho đốt núi cũng đừng mong có mưa, mùa mưa thì không cần lập đàn cầu thì cũng như trút nước. Lại nói đến làng tôi gọi là làng Lau, bởi vì cách làng không xa là một ngọn đồi nhỏ, trên đó không có cây cối gì cả mà chỉ toàn lau là lau. Nếu không phải trong sách sử nói Đinh Tiên Hoàng ở Hoa Lư thì biết đâu lại có người nhầm làng tôi là quê hương của ông mất.
Ngoài sân mưa vẫn trút xuống xối xả làm tắm ướt con đường đất thịt, mưa như một tấm vải trắng ngăn cách tầm mắt của mọi người. Tôi nghĩ rằng trời mưa thế này dân làng cũng chẳng đi ra ngoài đâu, ai lại dại dột ra ngoài khi thời tiết thế này. À, mà không, có một người vẫn ở ngoài đó, là thằng Cỏ – bạn tôi. Nó khi trước vốn được nhặt ở trên đồi cỏ Lau nên ông nội (nuôi) của nó đặt tên là Cỏ. Nó lớn lên cũng bình thường như bao đứa trẻ khác nhưng lại hay trầm mặc, ít nói. Đến khi ông nội nó mất thì nó càng sống khép kín hơn. Mười hai năm học nó chỉ có một mình tôi là bạn… à, còn một người nữa, người con gái nó yêu tha thiết.
Mưa rơi thưa lại rồi tạnh hẳn đi, nhưng bầu trời vẫn chỉ là một màu xám xịt, cuối con đường đất đỏ trước nhà tôi bỗng có một thân ảnh thê lương mà cô độc bước đi. Là thằng Cỏ, cả người nó ướt sũng, mái tóc hơi dài ướt nhẹp phủ xuống che đi một con mắt trái âm u. Nhìn nó trong khung cảnh này thật là lãng tử. Tôi chắc rằng nếu có ông họa sĩ nào ở đây chắc chắn sẽ lấy bút ra mà vẽ nó và mời nó về làm người mẫu mất. Nhìn nó rảo bước về nhà tôi gọi nó:
– Lát tao qua nhà mày đó, tắm rửa sạch sẽ, trải thảm đón anh mày. Nó ngẩng đầu lên nhìn tôi chợt nở ra nụ cười nhẹ đáp.
– Biết rồi, chổi nhà tao nhiều lắm, không sợ gãy hết đâu. Nói rồi nó lại lầm lũi bước về nhà. Tôi cũng quay vào nhà lấy đôi dép rồi chạy theo nó. Nhà của thằng Cỏ là căn nhà mà ông nội nó để lại, nhà gạch, nhưng đã cũ rồi, được xây từ thế kỷ trước. Ông nội nó khi trước vừa làm trưởng ấp cho quân Ngụy, vừa làm du kích, hai con trai của ông đều đi thoát li rồi hi sinh ở chiến trường K, vợ ông cũng mất sớm và ông sống một mình như thế cho đến khi nhặt được thằng Cỏ. Trong nhà mọi thứ đều rất đơn sơ, mọi thứ đều đã cũ, chỉ có những bằng khen, huy chương treo trên tường là lúc nào cũng sáng bóng.
– Sao mày cứ dầm mưa như thế, thế nào mày cũng chết sớm cho mà xem.
Nhìn đứa bạn ướt sũng cả người tôi hơi trách móc nó, nói vậy thôi chứ tôi biết vì sao nó dầm mưa, quả nhiên nó chỉ nhẹ nhàng nói.
– Mưa là lạnh, nhưng lòng tao ấm, mưa buồn nhưng có thể xoa dịu lòng tao, mày biết mà cứ hỏi tào lao.
(2) “Li…la…li…la…”.
Một ngày không mưa hiếm thấy tôi và nó liền dạo lên quả đồi lau, nó mang theo cây đàn guitar, ngồi trên đám cỏ, trên miệng còn ngậm một cọng cỏ lau non. Nó nói cỏ lau non thơm mùi sữa lắm. Thằng Cỏ là một nghệ sĩ, ít nhất trong mắt tôi nó là như vậy, nhưng nó chỉ đánh những bản nhạc hàn lâm buồn mà nghe ngai ngái sao đấy, nhiều khi nghe tôi còn muốn đấm vỡ mặt của nó. Ngứa tai nhưng không hiểu sao tôi lại thích nhìn nó đánh đàn, khi tiếng đàn cất lên có vẻ như lòng nó cũng nhẹ nhàng hơn.
Chơi xong một hai bài gì đấy thằng Cỏ nằm lăn ra, miệng ngậm cọng cỏ non, hai chân bắt chéo vào nhau, nó hít hà vài hơi nói.
– Sau này tao muốn làm giáo viên, về quê dạy học, tao thấy muốn thay đổi cuộc đời thì phải có tri thức, phải có hiểu biết mày ạ, làng mình còn thiếu tri thức nhiều quá, đa số tụi nhỏ đều nghỉ học đi làm ở cấp hai cả rồi. Sau này tao sẽ về đây, ngửi hương thơm đất trời, gây sự nghiệp trồng người. Ha ha.
Cả hai chúng tôi đều có ước mơ làm giáo viên, nhưng tôi khác nó, Tôi muốn sau này được vào thành phố dạy học, ở đó có đầy đủ tiện nghi, có thể kiếm nhiều tiền qua dạy thêm, dạy kèm, chứ ở cái vùng đất khỉ ho cò gáy này biết bao giờ mới đổi đời được. Chắc chỉ có tâm hồn nghệ sĩ như nó mới nói đất thơm thôi.
(3) Tôi ngồi trên bãi cỏ lau sau mùa mưa, trên miệng ngậm một cọng cỏ non hút vào cái chất dịch đắng chát của nó, nhưng tôi lại cảm thấy nó ngọt ngào và thơm mùi sữa. Thằng Cỏ nói đúng, nó thơm và ngọt thật, đó là mùi vị của quê hương. Phía dưới chân đồi là làng của tôi, qua mấy năm đã từ từ thay đổi, có lẽ chỉ có cái ngọn đồi lau này là không có gì đổi khác thôi, vẫn những ngọn cỏ lau đọng nước, mùi đất hoa thơm lừng sau trận mưa.
– Thầy ơi!
Bỗng có tiếng gọi, thì ra là mấy đứa học trò đi dạo trên đồi lau. Hôm nay tụi nó họp lớp thì phải, đâu đó trong gió thoảng qua tiếng đàn “li…la…li…la”. Tôi cười cười rồi đứng dậy đi về phía chúng nó, sau lưng tôi là một đám đất cao, bên trên lơ thơ mọc vài ngọn cỏ lau cao đến đầu gối người, một viên đá rõ ràng viết: “Nguyễn Văn Cỏ (1983 – 2005)”.

*[1] Nguyễn Minh Châu là nhà văn lớn, là cây bút tiên phong của văn học Việt Nam thời kì đổi mới. Hành trình sáng tác của ông chia làm hai giai đoạn: Trước thập kỉ tám mươi, ông là ngòi bút sử thi có thiên hướng trữ tình lãng mạn. Giai đoạn sau, ông chuyển sang cảm hứng thế sự với những vấn đề nghiêng hẳn về đạo đức, số phận con người và triết lí nhân sinh. Phong cách truyện ngắn của Nguyễn Minh Châu là tự sự triết lí. Truyện ngắn Cỏ lau tiêu biểu cho hướng tiếp cận cuộc sống con người từ góc độ thế sự của nhà văn ở giai đoạn sáng tác thứ hai.

Dàn ý Phân tích truyện ngắn Cỏ lau của Nguyễn Minh Châu

I. Mở bài

• Trong dòng chảy văn học Việt Nam hiện đại, Nguyễn Minh Châu được biết đến là cây bút tài hoa, giàu trăn trở về con người và cuộc đời.

• Truyện ngắn “Cỏ lau” là một tác phẩm tiêu biểu, giàu chất nhân văn, để lại dư âm lắng sâu trong lòng người đọc.

• Bằng hình tượng nhân vật Cỏ và những trang văn dung dị mà tinh tế, tác phẩm đã khắc họa một câu chuyện buồn nhưng thấm đẫm niềm tin, yêu thương, đặt ra những vấn đề sâu sắc về số phận, tình bạn và khát vọng sống.

II. Thân bài

1. Nội dung chính của tác phẩm “Cỏ lau”

• Tác phẩm xoay quanh cuộc đời của nhân vật Cỏ, một đứa bé mồ côi, được ông nội nhặt về nuôi từ trên đồi cỏ lau và đặt tên theo chính loài cây ấy.

• Lớn lên, Cỏ mang tính cách trầm lặng, sống khép mình, nhất là sau khi ông nội mất.

• Dù phải trải qua những bất hạnh, cô đơn, Cỏ vẫn giữ được tâm hồn trong trẻo, yêu đời, nuôi dưỡng ước mơ cao đẹp và khát khao được cống hiến cho quê hương.

• Cuộc đời Cỏ gắn bó duy nhất với người bạn thân, nhân vật “tôi”, người luôn bên cạnh, chia sẻ buồn vui cùng Cỏ.

• Kết thúc truyện để lại hình ảnh xót xa: Cỏ mãi mãi nằm lại trên đồi cỏ lau, còn nhân vật “tôi” tiếp tục thay bạn thực hiện giấc mơ và lưu giữ ký ức đẹp về một thời tuổi trẻ đã qua.

2. Chủ đề của tác phẩm

• Truyện ngắn “Cỏ lau” ngợi ca vẻ đẹp của niềm tin, thái độ sống tích cực, khát vọng vươn lên bất chấp cô đơn, mất mát.

• Đồng thời, tác phẩm tôn vinh tình bạn thủy chung, sâu nặng giữa Cỏ và “tôi”, qua đó gửi gắm những suy tư về số phận con người, giá trị của tình thân, tình bạn và niềm tin trong cuộc đời đầy biến động.

3. Những nét đặc sắc về nghệ thuật của truyện

a. Về cốt truyện

• Cốt truyện được triển khai qua ba giai đoạn chính, gắn liền với cuộc đời Cỏ, từ lúc được nhặt về, lớn lên cùng những mơ ước, cho tới khi khép lại số phận ngắn ngủi.

• Mạch truyện diễn tiến tự nhiên, đan xen hiện tại và quá khứ, kết thúc bất ngờ để lại dư âm lặng lẽ, gợi lên suy ngẫm sâu xa về kiếp người.

b. Về ngôi kể và giọng điệu

• Ngôi kể thứ nhất, qua lời nhân vật “tôi” – người bạn thân thiết, giúp câu chuyện trở nên gần gũi, chân thành và giàu cảm xúc.

• Giọng kể khi thì xót xa cho cảnh ngộ Cỏ, khi lại thân mật, như lời thủ thỉ, tâm tình, làm cho câu chuyện nhẹ nhàng thấm sâu vào lòng người đọc, giống như chất sữa ngọt ngào chảy ra từ cọng cỏ non.

c. Hình ảnh biểu tượng giàu ý nghĩa: Cỏ lau

• Cỏ lau xuất hiện xuyên suốt tác phẩm, vừa là bối cảnh, vừa là biểu tượng gắn bó với cuộc đời Cỏ:

  • Gợi hoàn cảnh xuất thân: nơi Cỏ được ông nội nhặt về nuôi.

  • Là biểu tượng của sức sống mãnh liệt, mềm mại mà bền bỉ như chính con người Cỏ – trải qua gió mưa vẫn không gục ngã, vẫn mơ mộng, vẫn ước ao cống hiến.

• Cỏ lau còn gợi lên tâm hồn nghệ sĩ, tình yêu tha thiết với quê hương của Cỏ:

  • Trong hương cỏ ngai ngái, Cỏ cùng “tôi” cất tiếng đàn buồn, tìm thấy chút khuây khỏa, niềm vui lặng lẽ.

  • Ước mơ giản dị mà cao cả của Cỏ là làm thầy giáo, trở về dạy lũ trẻ quê nhà, ước mơ chất chứa khát vọng tri thức, đổi thay cho vùng đất còn nhiều lam lũ.

• Đồi cỏ lau cuối truyện trở thành không gian tâm linh, huyền ảo, nơi nhân vật “tôi” lắng nghe vang vọng tiếng đàn của Cỏ, như một sợi dây vô hình kết nối hiện tại với quá khứ, người sống với người đã khuất.

=> Gửi gắm ý niệm về sự bất diệt của tình bạn, của những kỷ niệm, của niềm tin con người.

III. Kết bài

• “Cỏ lau” không chỉ là câu chuyện cảm động về một kiếp người nhỏ bé mà còn mở ra triết lý nhân sinh thấm thía.

• Tác phẩm nhắc chúng ta hãy biết trân trọng từng phút giây được sống, được yêu thương, được ước mơ và phấn đấu cho những khát vọng đẹp đẽ.

• Dù đời có khắc nghiệt, mỗi chúng ta vẫn có thể gạn lọc hạnh phúc từ nhữ

Bài văn mẫu Phân tích truyện ngắn Cỏ lau của Nguyễn Minh Châu

Nguyễn Minh Châu là một trong những cây bút lớn của nền văn học Việt Nam hiện đại, được xem như người mở đường tài hoa cho giai đoạn văn học thời kỳ đổi mới. Hành trình sáng tác của ông có thể chia làm hai chặng rõ nét, giai đoạn đầu với khuynh hướng sử thi, trữ tình lãng mạn, và giai đoạn sau tập trung khám phá sâu sắc vào số phận con người, các vấn đề thế sự cùng những triết lý nhân sinh. Truyện ngắn “Cỏ lau” là tác phẩm tiêu biểu cho phong cách tự sự giàu chất triết lí của ông trong thời kỳ sau này, đồng thời cũng là minh chứng cho cái nhìn nhân văn đầy thấu hiểu của Nguyễn Minh Châu về con người giữa dòng chảy nghiệt ngã của cuộc đời.

Truyện ngắn “Cỏ lau” kể về cuộc đời đặc biệt của nhân vật Cỏ, một cậu bé mồ côi, được ông nội tình cờ nhặt về nuôi trên chính đồi cỏ lau và đặt tên theo loài cây mong manh ấy. Ngay từ nhỏ, Cỏ đã mang tính cách trầm lặng, ít nói; khi ông nội mất, cậu càng thu mình hơn trong thế giới cô đơn của riêng mình. Nhưng điều đáng quý là dù phải trải qua bao nỗi mất mát, thiếu thốn, Cỏ vẫn giữ một tâm hồn lạc quan, yêu đời, yêu nghệ thuật, mang trong mình những ước mơ cao đẹp cùng tình yêu sâu sắc với quê hương, khát khao được trở về dạy học, góp sức thay đổi mảnh đất nghèo khó. Suốt cuộc đời ngắn ngủi, bên Cỏ chỉ có duy nhất người bạn thân, là nhân vật “tôi” luôn ở cạnh lắng nghe, cảm thông, sẻ chia từng buồn vui. Để rồi đến cuối cùng, Cỏ mãi mãi nằm lại nơi đồi cỏ lau, còn người bạn năm xưa tiếp tục thực hiện thay giấc mơ dang dở của Cỏ, mang theo ký ức không phai về một tình bạn đẹp và những ngày tháng tuổi trẻ ngọt ngào..

Chủ đề chính của truyện ngắn Cỏ lau là ca ngợi niềm tin, tinh thần lạc quan và tâm hồn trong trẻo của nhân vật Cỏ, dù cuộc đời cậu ngập tràn cô đơn, bất hạnh và không ít nỗi đau. Qua đó, tác phẩm cũng tôn vinh tình bạn thuần khiết, thủy chung giữa Cỏ và nhân vật “tôi”, một tình bạn biết đồng cảm, sẻ chia, cùng nhau nâng đỡ qua những tháng ngày khắc nghiệt. Từ câu chuyện nhỏ bé ấy, Nguyễn Minh Châu đặt ra những vấn đề lớn lao về số phận con người, về giá trị của tình bạn vĩnh cửu và khơi dậy niềm tin mà mỗi chúng ta cần gìn giữ để vượt qua những giông gió thường nhật.

Câu chuyện trong Cỏ lau được Nguyễn Minh Châu lựa chọn kể bằng ngôi thứ nhất, qua lời của nhân vật “tôi”, người bạn luôn kề bên Cỏ, cùng sẻ chia những niềm vui lẫn nỗi buồn. Nhờ điểm nhìn ấy, giọng kể lúc thì đầy xót xa cho số phận lẻ loi của Cỏ, lúc lại trở thành những lời thủ thỉ, tâm tình, chan chứa đồng cảm và động viên. Chính nhờ giọng kể dịu dàng ấy mà câu chuyện thấm dần vào lòng người đọc, như dòng sữa ngọt âm thầm len qua những mạch cỏ non, gợi lên biết bao rung động về tình bạn, về những tâm hồn dễ tổn thương mà cũng thật giàu yêu thương trong cuộc đời.

Trước hết, hình ảnh cỏ lau gắn liền với hoàn cảnh và số phận nhân vật Cỏ. Đồi cỏ lau mở ra câu chuyện, gợi nhớ vùng quê thấm đẫm kỉ niệm, nơi ông nội đã nhặt được Cỏ và đặt tên cậu theo chính loài cây hoang dại ấy. Từ đó, cỏ lau trở thành dấu ấn gắn bó với cuộc đời Cỏ, một thân phận nhỏ nhoi, lặng lẽ giữa bao la cuộc đời. Nhưng cỏ lau cũng tượng trưng cho niềm tin và sức sống của Cỏ. Dù chịu nhiều mất mát, cô đơn, Cỏ vẫn tìm thấy niềm ấm áp ngay trong những cơn mưa lạnh lẽo: “Mưa là lạnh, nhưng lòng tao ấm… mưa buồn nhưng có thể xoa dịu lòng tao”. Đó là lời tự xoa dịu của một tâm hồn luôn biết vươn lên, kiên cường trước nghịch cảnh.

Hơn thế, cỏ lau nâng đỡ tâm hồn nghệ sĩ và ước mơ cao đẹp của Cỏ. Trong không gian ngát hương của đồi cỏ lau, Cỏ cùng người bạn thân cất lên tiếng đàn buồn, để lòng mình nhẹ nhàng hơn. Cậu mơ được làm thầy giáo về quê dạy học, gieo tri thức trên mảnh đất còn nhiều thiệt thòi. Chỉ có một trái tim yêu quê hương sâu sắc mới có thể thốt lên “đất thơm”, mới cảm nhận được mùi vị dịu dàng của quê nhà. Cuối cùng, cỏ lau khép lại truyện với hình ảnh vừa thân thuộc vừa siêu thực. Nhân vật “tôi” ngồi trên bãi cỏ lau, nghe trong gió vọng lại tiếng đàn xưa, lòng đau đáu nhớ Cỏ. Đó cũng chính là nơi Cỏ đã được tìm thấy khi chào đời, rồi vĩnh viễn nằm lại, dưới tấm bia đơn sơ: “Nguyễn Văn Cỏ (1983 – 2005)”.

Qua Cỏ lau, Nguyễn Minh Châu gửi gắm những thông điệp sâu sắc rằng, chúng ta phải biết trân trọng điều bình dị để tâm hồn tìm thấy hạnh phúc, để vượt lên số phận, nghịch cảnh. Không ai đoán trước được đời mình sẽ ra sao, vì vậy hãy yêu quý từng khoảnh khắc được sống, được ước mơ và thực hiện ước mơ. Tác phẩm còn ngợi ca một tình bạn chân thành, âm thầm chở che và nâng đỡ, khiến cuộc đời dù ngắn ngủi vẫn đong đầy yêu thương.