Phân tích nghệ thuật và nội dung của đoạn trích Quê ngoại của nhà văn Nguyễn Thị Xuân Phượng

Đề bài: Viết bài văn nghị luận (khoảng 600 chữ) phân tích nghệ thuật và nội dung của đoạn trích Quê ngoại của nhà văn Nguyễn Thị Xuân Phượng

QUÊ NGOẠI

(Nguyễn Thị Xuân Phượng)

Ngày 27/3/1975

Sau gần ba mươi năm, tôi trở về quê Nham Biểu. Những rặng tre vẫn rì rào toả bóng, một chiếc cầu gỗ đã được bắc qua sông thay cho những con đò của bến Chợ Mai năm 1946.

Trên đường vào làng, những ngôi nhà ngói nhỏ vẫn trầm lặng, kín đáo ẩn sau những bức bình phong quét vôi xanh trắng, chạm hình rồng phượng nhằm che tránh tầm nhìn từ ngoài vào.

Tưởng chừng như chiến tranh không hề qua đây.

Thấp thoáng từ xa, chiếc cổng lợp ngói âm dương, hai bên cột chạm hai câu đối của ông ngoại tôi và rặng hàng rào bằng chè tàu xanh mướt dần hiện ra. Mấy lớp gạch nâu xám lát trước bậc thềm đây rồi! Tôi vội bước lên, bỗng không sao nhấc nổi bàn chân. Thoang thoảng vẳng lại hương của hoa thanh trà, hoa bưởi, hoa nhãn, mùi ối chín cây, một tiếng chim hót… Tôi run lẩy bẩy. Mình đã về vườn bà thật rồi sao? Việt và Phùng phải đỡ tôi, lò dò từng bước. Một cánh cửa vụt mở. Dì Chín tôi tay vội cài mấy cái nút áo dài chạy ra ôm chầm tôi: “Con ơi con!”. Bà ngoại tôi lưng còng, tay chống gậy, lập cập từng bước đến gần. Bà đưa tay run run sờ mặt tôi, đôi mắt mờ đục: “Cháu bà đây rồi, cháu bà đây rồi…”

Dì Trợ tôi đang ở trong bếp, một tay đang nhồi bột lọc chuẩn bị làm bánh đãi cháu, một tay lau nước mắt chảy rưng rưng: “Cảm ơn Trời Phật, cháu tôi đã về…

Tối hôm ấy, tôi biết thêm được tin tức gia đình. Ba má tôi hiện đang sống ở Sài Gòn cùng với người em gái thứ tư của tôi, em Xuân Nhạn. […]

Sau một đêm ở với bà ngoại và mấy dì, hai tay quay phim và tôi rời vườn bà, trở lại thành phố Huế. Bà ngoại tôi lấy cái tràng hạt bằng hổ phách đỏ sẫm đang treo ở góc bàn thờ Phật quàng vào cổ tôi: “Con đeo làm bùa hộ mệnh”. Tôi mang theo đến tận bây giờ.

Trên đường về, Việt bảo tôi: “Chị đã ở chiến trường, đã chịu đựng bom đạn, sống trong địa đạo, đối mặt với cái chết nhiều lần. Chúng em vẫn rất quý chị luôn can đảm và nhiều nghị lực. Sáng nay, thấy chị bước lên bậc thềm không nổi, em càng ngấm thêm độ sâu bền của hai chữ: QUÊ NHÀ.

(Trích Quê ngoại, Nguyễn Thị Xuân Phượng, in trong Gánh gánh… gồng gồng…, NXB Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh, 2024)

Bài làm Phân tích nghệ thuật và nội dung của đoạn trích Quê ngoại của nhà văn Nguyễn Thị Xuân Phượng

A. Yêu cầu

– Đảm bảo yêu cầu về hình thức, dung lượng

+ Viết đúng hình thức bài văn đầy đủ ba phần Mở bài, Thân bài, Kết bài.

+ Đảm bảo dung lượng khoảng 600 chữ.

– Xác định đúng vấn đề nghị luận: nghệ thuật và nội dung của đoạn trích Quê ngoại

– Lựa chọn được các thao tác lập luận phù hợp; kết hợp nhuần nhuyễn lí lẽ và dẫn chứng; trình bày được hệ thống ý phù hợp theo bố cục ba phần của bài văn nghị luận.

B. Hướng dẫn gợi ý

I. MỞ BÀI

• Giới thiệu tác giả: Nguyễn Thị Xuân Phượng – nhà làm phim, đạo diễn, nhà văn với nhiều tác phẩm hồi kí giàu chất tự sự và cảm xúc.

• Giới thiệu đoạn trích Quê ngoại: ghi lại khoảnh khắc trở về quê hương sau gần ba mươi năm xa cách, thấm đẫm cảm xúc gia đình và tình quê.

• Dẫn vấn đề: Đoạn trích có giá trị đặc sắc ở nội dung nhân văn sâu sắc và nghệ thuật hồi kí giàu cảm xúc, giàu chi tiết.

Trong nền văn xuôi Việt Nam hiện đại, thể kí đã góp phần lưu giữ nhiều trang hồi ức chân thực và xúc động về con người, quê hương, đất nước. Quê ngoại của Nguyễn Thị Xuân Phượng là một tác phẩm tiêu biểu, không chỉ ghi lại hành trình trở về quê hương sau nhiều năm xa cách, mà còn bộc lộ tình cảm tha thiết với gia đình, với quê nhà. Đoạn trích đã để lại nhiều ấn tượng sâu sắc cả về nội dung lẫn nghệ thuật, gợi cho người đọc những suy ngẫm bền lâu về giá trị của quê hương, nguồn cội.

II. THÂN BÀI

1. Giá trị nội dung

a. Tái hiện hình ảnh quê hương sau chiến tranh

• Không gian làng quê Nham Biểu hiện lên bình yên với rặng tre, cầu gỗ, ngôi nhà cổ.

• Những chi tiết quen thuộc: nhà ngói nhỏ, bình phong, cổng ngói âm dương, mùi hương hoa trong vườn…

→ Quê hương như nguyên vẹn giữa dòng chảy thời gian, tạo cảm giác thiêng liêng, gần gũi.

b. Khắc họa tình cảm gia đình đằm thắm

• Cuộc gặp gỡ xúc động với bà ngoại và các dì: hành động ôm chầm, tiếng gọi nghẹn ngào, những giọt nước mắt.

• Hình ảnh bà ngoại run run sờ mặt cháu, dì Trợ vừa nhào bột vừa lau nước mắt…

→ Tình thân giản dị mà thiêng liêng, là điểm tựa nuôi dưỡng tâm hồn con người.

c. Tình quê sâu nặng và ý nghĩa cội nguồn

• Nhân vật “tôi” run rẩy khi đặt chân lên bậc thềm xưa, xúc động trước hương thơm quen thuộc.

• Hình ảnh tràng hạt hổ phách bà ngoại trao – “bùa hộ mệnh”: biểu tượng của sự che chở, lòng tin, tình yêu của quê nhà.

→ Khẳng định tư tưởng: quê hương là nơi nâng đỡ tinh thần, là cội nguồn sức mạnh của mỗi con người.

2. Giá trị nghệ thuật

a. Sự hòa quyện của tự sự – miêu tả – trữ tình

• Tự sự: kể lại chuyến trở về, các sự việc diễn ra theo trình tự thời gian.

• Miêu tả: khung cảnh làng quê, căn nhà, mùi hương, âm thanh… được tái hiện sinh động.

• Trữ tình: cảm xúc dồn nén, nghẹn ngào, nhớ thương, biết ơn.

→ Tạo nên màu sắc hồi kí nhẹ nhàng mà sâu lắng.

b. Ngôn ngữ giản dị nhưng giàu sức gợi

• Cách dùng từ chân thực, tự nhiên phù hợp giọng kể hồi kí.

• Hình ảnh mang tính biểu cảm: “run lẩy bẩy”, “không nhấc nổi bàn chân”, “hương hoa thoang thoảng”…

→ Giúp người đọc cảm nhận rõ sự rung động của người trở về.

c. Chi tiết nghệ thuật giàu ý nghĩa biểu tượng

• “Tràng hạt hổ phách” → biểu tượng của niềm tin, tình thương, sự tiếp nối từ quá khứ đến hiện tại.

• Cổng nhà, bậc thềm, hương hoa trong vườn → biểu tượng của quê nhà không đổi thay.

→ Những chi tiết nhỏ nhưng chất chứa chiều sâu tư tưởng.

III. KẾT BÀI

• Khẳng định: Quê ngoại là đoạn hồi kí giàu giá trị nhân văn, gợi lại vẻ đẹp của tình yêu quê hương và tình thân.

• Nghệ thuật kể chuyện tinh tế, giàu cảm xúc giúp đoạn trích lay động lòng người.

• Mở rộng: Tác phẩm nhắc nhở mỗi người trân trọng cội nguồn và giữ gìn những giá trị gia đình – quê hương bền vững theo thời gian.

Tác phẩm Quê ngoại là một hồi kí giàu giá trị, vừa khắc họa khung cảnh quê hương thân thuộc, vừa ngợi ca tình cảm gia đình gắn bó, bền chặt. Bằng lối viết chân thực, giàu trữ tình, Nguyễn Thị Xuân Phượng đã để lại cho người đọc một thông điệp sâu xa: quê hương, cội nguồn luôn là bến đỗ bình yên, là sức mạnh tinh thần bất diệt của mỗi con người, để mỗi khi đi xa ta lại có một nơi để trở về, một chốn để yêu thương và gửi gắm tâm hồn.