Phân tích đoạn trích Đổi tên cho xã (từ vở kịch “Bệnh sĩ” của Lưu Quang Vũ)

Đề bài: Phân tích đoạn trích Đổi tên cho xã (từ vở kịch “Bệnh sĩ” của Lưu Quang Vũ)

Phố Cà,

Trụ sở Ủy ban xã, một căn phòng rộng được trang trí bởi nhiều cờ quạt, khẩu hiệu, áp phích, bản đồ, nổi bật những dòng chữ lớn: “Hùng Tâm vươn lên giàu mạnh hạnh phúc” và “Thay trời đổi đất sắp đặt Hùng Tâm”.

Tiếng pháo nổ rầm rộ từ lúc đèn chưa sáng. Tiếng pháo dứt, tiếng nhạc rầm rộ từ một chiếc loa to. Ông Nha – chủ tịch xã – đứng bên chiếc bàn có phủ vải hoa và đặt mi-cro, vẻ quan trọng. Ngồi cạnh ông là anh Văn Sửu, thư kí của ông Nha, lăm lăm tay bút ghi chép. Các cán bộ, xã viên và đại diện những người dân của xã ngồi nghiêm chỉnh chung quanh, trong đó có ông Thình, ông bà Độp, anh Tỵ, ông Ruộng, cô Xoan, bà Thủ,…

ÔNG NHA – Thưa các đồng chí đại diện Dân, Chính, Đảng, đại diện các ban ngành tổ đội, khối nhóm. Thưa các vị đại biểu phụ lão, thanh niên, phụ nữ, thưa các cụ, các ông, các bà, các bác, các anh, các chị, các em, các cháu, thay mặt cán bộ nhân dân phố Cà nói riêng và toàn xã Cà Hạ nói chung. Từ hôm nay, nói cụ thể hơn là từ giờ phút này, (xem đồng hồ) 14 giờ 30 phút ngày 1 tháng 3, lịch sử xã ta mở sang một trang mới. Xã Cà Hạ của chúng ta được đổi tên thành xã Hùng Tâm, phố Cà – thủ phủ của xã ta – sẽ thành thị trấn Hùng Tâm. Chấm dứt cái tên Cà và Cà Hạ nôm na của một quá khứ tối tăm, nghèo khổ. Là con cháu vua Hùng Vương, chúng ta chọn đặt tên mới Hùng Tâm ý nói lên cái tâm hào hùng của người dân xã ta. […]

(Tiếng trống ếch nổi lên. Hai thiếu niên một nam một nữ tiến vào bước đều theo nhịp trống, miệng hô: “Một, hai! Một, hai!”. Tiếng trống ngừng.)

Thưa các đồng chí, thưa các vị đại biểu, cũng giờ phút này, tôi xin long trọng tuyên bố kế hoạch xây dựng cách tân, toàn diện và triệt để, rộng lớn và phong phú, mới mẻ và khoa học: Hợp tác xã Cà Hạ từ nay sẽ được đổi tên là “Liên đoàn Tổ hợp tác xã Công Nông Thương Tín Hùng Tâm”. […] Đề nghị vỗ tay! (Tất cả vỗ tay). […]

(Tiếng trống, tiếng vỗ tay lại ran lên. Văn Sử đứng dậy)

VĂN SỬU – Thay mặt Hội đồng thư kí, được sự ủy nhiệm của đồng chí Nguyễn Toàn Nha, Chủ nhiệm, giờ là Giám đốc Liên đoàn Tổ hợp Công Nông Thương Tín, gọi tắt là Liên hợp xã Hùng Tâm, tôi xin tuyên đọc danh sách các đồng chí được bổ nhiệm vào các chức trách mới trong cơ cấu của Liên hợp xã chúng ta! Thứ nhất, đồng chí Bạch Bá Thình (ông Thình đứng dậy) thôi giữ chức Đội trưởng đội Sáu để giữ chức Chủ nhiệm Trung tâm Công nghệ kiêm Trưởng ban Ngoại vụ của Liên hợp xã. Đồng chí Lê Khắc Tự thôi giữ chức Tổ trưởng Tổ nề mộc để nhận chức Chủ nhiệm Trung tâm Xây dựng và kiến thiết cơ bản. Đồng chí Hà Thị Thủ thôi giữ chức Cửa hàng trưởng Cửa hàng mua bán xã để giữ chức Chủ nhiệm Công ty dịch vụ Thương nghiệp Hùng Tâm. Đồng chí Hà Văn Ruộng thôi giữ chức Đội trưởng đội Hai để giữ chức Chủ nhiệm Trung tâm Điều phối nhân lực và sản xuất nông nghiệp. Bà Độp, nguyên Trưởng trại lợn, được cử giữ chức Chủ nhiệm Trung tâm Chăn nuôi gia súc. […]

ÔNG ĐỘP – (Đứng dậy) Còn tôi, Bùi Văn Độp, danh sách ngoài kia thiếu tôi, tôi ở bộ phận nào ạ?

ÔNG NHA – Trước ông làm gì nhỉ?

ÔNG ĐỘP – Linh tinh ạ. Vợ em phụ trách trại lợn, nay là Trung tâm Chăn nuôi gia súc, nghe hay thật. Còn em… Thì bác đã từng cử em đấy: việc chính của em là… hoạn lợn ạ, hoạn lợn cho cả hợp tác xã, có khi cả các xã bạn. Bác quên rồi à?

ÔNG NHA – Nhớ rồi. Cả huyện này không ai hoạn lợn khéo bằng ông Đập xã ta, hoạn cho lợn cả vùng. Ông thường làm dưới trại à?

ÔNG ĐỘP – Không a, em đi lang thang, nhà nào gọi thì mình đến tận nhà hoạn. Loáng cái xong ngay!

ÔNG NHA – Bây giờ làm ăn mới rồi, quy mô khoa học, bỏ cách làm việc tuy tiện ấy đi. Sẽ phân cho ông một gian sau khu kho cũ làm trụ sở. Đâu muốn hoạn phải mang lợn đến tận trụ sở.

ÔNG ĐỘP — Trụ sở? Trụ sở hoạn lợn ạ?

ÔNG NHA – (Với Văn Sửu) Có cái tên nào đẹp tại không nhỉ, chứ “hoạn lợn”.. nghe nó thô thiển làm sao ấy? Chủ nghĩ giùm tôi!

VĂN SỬU — (Suy nghĩ) Hoạn lợn … Hoạn lợn… Đảng rồi, gọi là Trung tâm Triệt sản gia súc.

ÔNG NHA – Trung tâm Triệt sản gia súc, được đấy! (Vời ông Đập) Ông sẽ được cử làm Chủ nhiệm Trung tâm Triệt sản gia súc Hùng Tâm

ÔNG ĐỘP — Triệt sản

ÔNG NHA – Nghĩa là hoạn đấy!

ÔNG ĐỘP — Vâng vâng, em hiểu, triệt sản tức là hoạn! Nghe văn minh hẳn: Chủ nhiệm Trung tâm Triệt sản gia súc Hùng Tâm, đồng chí Bùi Văn Độp… Hay quá! (Với vợ) Có chữ nghĩa có khác. Hay quá, u nó ạ!

(Mọi người huyên náo bàn bạc, cười nói.)

ÔNG ĐỘP – (Với vợ) Tôi bây giờ là Chủ nhiệm Trung tâm Triệt sản đấy nhá, không phải lão Độp hoạn lợn, bà đừng có xem thường. Mà bà cũng là Chủ nhiệm Trung tâm Chăn nuôi, ghê thật, thần tình thật, đổi mới có khác!

BÀ ĐỘP — Thi vẫn thế chứ cỏ gỉ mà khác. Đúng là dở hơi!

VĂN SỬU – Này bà kia, phát ngôn cho cẩn thận!

ÔNG ĐỘP – Phát ngôn cho cẩn thận! Cứ toàn những kiểu người như bà thì đất nước bao giờ tiến lên được! (Với Sin) Bao giờ thì em được nhận chức Chủ nhiệm cùng trụ sở a?

VĂN SỬU – Ngay ngày mai. Nhưng liệu đấy, bây giờ làm ăn phải tân tiến, khoa học. Trăm mắt người ta nhìn vào. Ngay cả ăn mặc cũng không được lôi thôi, lếch thếch như thế kia nữa. Phải ăn mặc sao cho ra mình là người làm khoa học, hiểu chưa?

ÔNG ĐỘP — Rõ ạ.

(Mọi người giải tán dần, chỉ còn ông Nha, anh Văn Siu và ông Thình.)

ÔNG NHA — (Với Si) Được đấy chử, chủ Sửu? Buổi lễ rất trang nghiêm và đẩy khi thế. Nhờ có chủ. Tôi có đầu óc, có ý chí cao, hoài bão lớn nhưng chữ nghĩa thì không có nhiều. Hồi bé, cha mẹ không cho minh học hành, sau này lại bận công tác, chạy như cờ lông công suốt, nhưng phải nói mình có chỉ tiến thủ

VĂN SỬU – Vâng, gì chứ chỉ tiến thủ, đầu óc táo bạo, quy mô thì ai bị được với bác, em chỉ là thư kí giúp việc bác….

ÔNG NHA – Như Nguyễn Trãi phò Lê Lợi, chú lắm chữ nghĩa, giỏi. Riêng cái khoản đặt tên quan trọng lắm chứ! […] Cũng như Cà Hạ đổi là Hùng Tâm vậy.

ÔNG THÀNH – Nhưng bác ạ, việc đổi tên xã, rồi kế hoạch đổi mới cách tân hợp tác xã ta thành Liên đoàn tổ hợp xã, em nghĩ là việc quan trọng, không biết trên tỉnh, trên huyện có tán thành không ạ?

ÔNG NHA — Tán thành chứ! Tôi đã báo cáo rồi. Nói thật với ông: Chú em rể tôi vừa trúng chủ tịch huyện, chú ấy nể tôi lắm. Huyện, tỉnh cũng rất cần có một nơi là điển hình đi đầu trong việc năng động bung ra, tiên tiến táo bạo. Họ sẽ ủng hộ ta. (Với Sửu) Khâu tuyên truyền tôi giao cho chú, cần nhất là khâu tuyên truyền, chú hiểu không? Thấm nhuần không?

VĂN SỬU – Thấm nhuần, quán triệt ạ.

ÔNG THỈNH – Bác ạ, còn việc của em, thủ thực là em chưa hiểu… chưa quán triệt lắm! Cái chức Chủ nhiệm Trung tâm Công nghệ kiêm Trưởng ban Ngoại vụ của em, em chưa hiểu rõ là làm những việc gì. Trước em làm Đội trưởng đội Sáu là đội làm những nghề phụ của xã: tết thảm bẹ ngô, đan sọt, làm phấn viết bảng cho học trò,…

ÔNG NHA – Dẹp những việc manh mún đỏ lại. Giờ ông là Chủ nhiệm Trung tâm Công nghệ, ta đi vào công nghệ, trên đã có chủ trương cho bung ra, ta bung ra, sản xuất những thứ thu lợi nhuận kinh tế nhiều hơn cho xã. Tôi đã cân nhắc kĩ, đã tham khảo ý kiến nhiều chuyên gia trên huyện, trên tỉnh. Tôi đã lên cả Binh Đà là quê vợ của thằng em chồng con em gái của vợ thẳng em vợ tôi để tìm hiểu. Ông Thỉnh ạ, tôi đã quyết định rồi: không thảm bẹ ngô, không sọt, không phấn bảng học trò gì nữa, ta bung ra pháo.

ÔNG THÌNH – “Bung ra pháo” là thế nào ạ?

ÔNG NHA – Là thế: pháo! Ta chuyển sang sản xuất pháo, ông hiểu chưa?

ÔNG THÌNH – Như vậy là ta trồng cà pháo ạ?

ÔNG NHA – Sao ông lại tối dạt thế nhỉ? Trồng cà pháo là thế nào. Không phải cà pháo mà là pháo. Pháo nổ ấy. (Làm điệu bộ) Đoành đoành đoành!

ÔNG THÌNH – À, em hiểu, pháo Tết. […]

ÔNG NHA – Từ hôm nay ông sẽ hiểu, đồng chí Chủ nhiệm Trung tâm Công nghệ Hùng Tâm ạ. Ngoài việc làm pháo, ông còn phụ trách ngoại vụ, nghĩa là ngoại giao, tiếp khách, giao thiệp. Việc này cũng rất quan trọng. Phải làm sao để toàn huyện, toàn tỉnh, toàn quốc biết tiếng chúng ta.

VĂN SỬU – Đúng! Phải có chí tiến thủ, phải có hoài bão lớn.

ÔNG NHA – Tôi tuy không được học hành nhiều nhưng tôi có đầu óc nhìn xa trông rộng. Tôi quyết cho hai đứa con tôi học hành đến nơi đến chốn. Cái Nhàn hiện đã tốt nghiệp Đại học Nông nghiệp, được giữ lại viện nghiên cứu khoa học, nó sẽ trở thành một nhà khoa học, tôi giao cho nó nhiệm vụ phải trở thành một nhà khoa học có tên tuổi. […] Không làm thì thôi, đã làm phải danh tiếng hơn người. Phải không chú Sửu?

VĂN SỬU – Dạ. Đúng ạ. Cô Nhàn thừa hưởng ở bác đầu óc táo bạo, thông minh. Nhất định cô ấy sẽ trở thành một nhà khoa học danh tiếng.

Dàn ý Phân tích đoạn trích Đổi tên cho xã

I. Mở bài

• Giới thiệu khái lược về tác giả Lưu Quang Vũ là một trong những nhà viết kịch xuất sắc của văn học Việt Nam hiện đại, nổi tiếng với các vở kịch mang tính phê phán xã hội sâu sắc.

• Giới thiệu vở kịch Bệnh sĩ, đoạn trích “Đổi tên cho xã”.

• Nêu cảm nhận khái quát: đoạn trích lên án căn bệnh sĩ diện rỗng tuếch, phản ánh thói hình thức, giả dối trong một bộ phận cán bộ cơ sở.

II. Thân bài

1. Khái quát tình huống kịch và nội dung đoạn trích

• Cuộc họp tại xã Hùng Tâm, bàn việc “đổi tên xã”, đặt lại các chức danh và phương hướng “đổi mới”.

• Tình huống trào lộng: phong trào thay tên đổi chức nhưng rỗng tuếch; phản ánh “bệnh sĩ”.

2. Xung đột kịch và cách giải quyết

• Xung đột giữa hình thức – thực chất, lời nói – hành động, ảo tưởng – thực tế.

• Cuộc họp càng “đổi mới” càng lộ rõ sự bất cập, sáo rỗng, buồn cười, khiến đoạn trích mang tính châm biếm sâu sắc.

3. Phân tích các nhân vật tiêu biểu và ý nghĩa của họ

• Ông Nha (Chủ tịch xã): đại diện cho lớp cán bộ thích sĩ diện, thích nói từ ngữ “khoa học” nhưng kiến thức rỗng tuếch; hoang tưởng, chạy theo hình thức, quyết định thiếu thực tế.

• Ông Đốp: người hoạn lợn được phong Chủ nhiệm Trung tâm Triệt sản gia súc – chức danh kêu nhưng thực chất công việc vẫn như cũ → tố cáo tính hình thức trong bộ máy.

• Ông Thìn, ông Văn Sửu, bà Đốp…: những người dân bình thường, vô cùng ngỡ ngàng trước những “chủ trương đổi mới” chẳng giống ai → làm bật lên sự phi lý của buổi họp.

4. Nghệ thuật

• Nghệ thuật hài hước trào phúng, sử dụng ngôn ngữ nói, khẩu ngữ, nghệ thuật phóng đại, tình huống kịch gây cười mà thấm thía.

• Lời thoại mâu thuẫn giữa hình thức và nội dung tạo nên sức phê phán mạnh mẽ.

III. Kết bài

• Khẳng định giá trị nội dung: đoạn trích phê phán căn bệnh sĩ diện, hình thức, quan liêu xa rời thực tế, đồng thời cảnh tỉnh mọi người phải xuất phát từ lợi ích thực chất của nhân dân khi tiến hành “đổi mới”.

• Giá trị nghệ thuật: viết kịch tài tình, xây dựng xung đột sắc sảo, lời thoại đời thường mà đậm tính trào phúng.

• Bài học rút ra: mỗi cá nhân cần sống trung thực, tránh chạy theo hình thức; trong công việc cần bám sát thực tế, tránh “nói nhiều làm ít”.

Bài văn mẫu Phân tích đoạn trích Đổi tên cho xã

Lưu Quang Vũ là cây bút kịch xuất sắc của nền văn học Việt Nam hiện đại, nổi tiếng với những tác phẩm mang tính phê phán xã hội sâu sắc, giàu tính nhân văn. Đoạn trích “Đổi tên cho xã” trích từ vở kịch Bệnh sĩ đã khắc họa một cách sinh động và hài hước căn bệnh sĩ diện rỗng tuếch của một bộ phận cán bộ địa phương, qua đó chỉ rõ những hệ lụy tai hại của lối làm việc hình thức, xa rời thực tế.

Tình huống kịch trong đoạn trích được Lưu Quang Vũ xây dựng rất độc đáo: xã Hùng Tâm mở một cuộc họp “long trọng” để công bố những đổi mới “vĩ đại” như đổi tên xã, thành lập các trung tâm mới, phong hàng loạt chức danh nghe rất “oai phong”. Nhân vật trung tâm của đoạn trích là ông Chủ tịch xã Toàn Nha – người đại diện cho kiểu cán bộ thích khoa trương, háo danh, sống giả dối và xa rời đời sống thực tế của nhân dân. Vì muốn “nở mày nở mặt” với cấp trên và tự hào hơn với các xã bạn, ông Nha đã vẽ ra một viễn cảnh đầy màu sắc về một xã Hùng Tâm “khoa học”, “hiện đại” mà thực chất là kết quả của sự bắt chước hời hợt, thiếu suy xét. Ông say sưa với những từ ngữ kêu vang như “quy mô khoa học”, “bung ra pháo”, “công nghệ hiện đại”, tưởng rằng như thế là đổi mới, là phát triển, nhưng càng nói càng bộc lộ sự thiếu hiểu biết và lối tư duy viển vông, sáo rỗng.

Một loạt chức danh mới được phong tặng một cách “oanh liệt” nhưng cũng hết sức phi lý: ông Đốp là người chuyên hoạn lợn được nâng lên thành Chủ nhiệm Trung tâm Triệt sản gia súc; ông Thình là đội trưởng đội nghề phụ lại trở thành Chủ nhiệm Trung tâm Công nghệ. Những sự thay đổi “kêu như pháo” ấy hoàn toàn không dựa trên năng lực thực tế hay điều kiện cụ thể của địa phương. Lời nói và hành động của ông Nha trở thành mối tương phản hài hước, làm bật lên cái lố bịch của căn bệnh sĩ. Hài kịch được tạo ra qua thủ pháp phóng đại và trào phúng, nhưng ẩn sau tiếng cười là một sự đắng đót, chua chát và cảnh tỉnh gay gắt.

Tác giả cũng cho thấy sự mâu thuẫn giữa lí tưởng và hiện thực, giữa ảo tưởng và thực tế. Ông Nha vẽ ra một viễn cảnh về một xã giàu có, phát triển, nhưng những gì ông làm chỉ khiến xã càng rối loạn, hỗn độn, đi ngược quy luật phát triển tự nhiên. Từ việc bỏ nghề truyền thống có thu nhập ổn định để sản xuất pháo, thứ mà chính người làm cũng chẳng hiểu rõ sự ảo tưởng ấy chẳng những không đem lại hiệu quả mà còn đẩy người dân vào nguy cơ nghèo đói. Cuộc họp càng “long trọng”, chức danh càng reo vang thì sự thật trần trụi càng bị phơi bày: căn bệnh háo danh, sĩ diện khiến cho người ta bỏ quên lợi ích của dân, đánh mất sự thiết thực, hiệu quả trong việc quản lý điều hành.

Từ đoạn trích “Đổi tên cho xã”, Lưu Quang Vũ đã gửi đến người đọc một thông điệp sâu sắc: trong xây dựng và quản lý xã hội, điều quan trọng nhất phải xuất phát từ thực tế và phục vụ lợi ích thiết thực của nhân dân, không thể chạy theo những hào nhoáng bề ngoài. Sự phát triển chân chính phải dựa trên năng lực, tri thức và sự hiểu biết, chứ không phải trên danh xưng hay hình thức giả tạo. Đoạn trích cũng thể hiện tài năng bậc thầy của Lưu Quang Vũ trong việc xây dựng tình huống kịch, tạo xung đột và khắc họa nhân vật bằng ngôn ngữ giản dị mà sắc sảo, vừa gây cười vừa sâu cay.

Đoạn trích “Đổi tên cho xã” vẫn còn nguyên giá trị thời sự, như một tiếng chuông cảnh tỉnh về căn bệnh hình thức, quan liêu, chạy theo thành tích “ảo” vốn vẫn còn tồn tại trong đâu đó của xã hội. Mỗi người khi đọc xong đoạn trích không chỉ bật cười trước sự lố bịch của ông Chủ tịch xã Hùng Tâm mà còn tự nhìn lại bản thân: hãy sống trung thực, làm việc thiết thực, tránh xa thói sĩ diện và đừng để bị cuốn vào những “đổi mới” xa rời đời sống. Bởi lẽ, sự phát triển bền vững dù là ở một xã nhỏ hay cả một đất nước đều phải bắt đầu từ cái tâm trong sáng và trách nhiệm thực chất đối với cộng đồng.