Đề bài:
Hình tượng con người nhỏ bé từ Người coi trạm (Pushkin) đến Chiếc áo khoác “Gogol”
Bài văn mẫu Hình tượng con người nhỏ bé từ Người coi trạm (Pushkin) đến Chiếc áo khoác “Gogol”
Trong dòng chảy văn học Nga thế kỉ XIX, nơi những đỉnh cao tư tưởng và nghệ thuật liên tục đối thoại, hình tượng “con người nhỏ bé” xuất hiện như một tiếng thở dài âm thầm nhưng dai dẳng, khắc sâu vào tâm thức người đọc bằng nỗi đau lặng lẽ của những phận người bị bỏ quên. Từ Samson Vyrin trong truyện ngắn Người coi trạm của Pushkin đến Akaky Akakievich Bashmachkin trong Chiếc áo khoác của Gogol, văn học Nga đã đi một hành trình đầy ám ảnh: hành trình nhìn thẳng vào những con người bé nhỏ nhất của xã hội, trao cho họ tiếng nói, và qua đó đặt ra những câu hỏi nhức nhối về nhân phẩm, tình thương và công lí. Hai tác phẩm, hai số phận, hai phong cách nghệ thuật khác nhau, nhưng cùng gặp nhau ở một điểm: nỗi xót xa trước kiếp người nhỏ bé bị nghiền nát bởi cỗ máy xã hội lạnh lùng.
Samson Vyrin trong Người coi trạm hiện lên trước hết như một con người vô cùng tầm thường. Ông chỉ là một viên chức nhỏ bé trong bộ máy hành chính Nga hoàng, một người coi trạm giữa những con đường xa xôi, nơi các quan chức, sĩ quan, thương nhân dừng chân trong chốc lát rồi lại đi. Công việc của ông lặp đi lặp lại, buồn tẻ và nặng nhọc, bị kẻ trên quát nạt, bị người qua đường coi khinh. Pushkin miêu tả ông bằng những nét rất đời: dáng vẻ già nua, bộ quân phục cũ, khuôn mặt cam chịu. Nhưng đằng sau cái vẻ tầm thường ấy là một trái tim người cha chan chứa yêu thương. Tình yêu dành cho cô con gái Dunya chính là ánh sáng hiếm hoi trong cuộc đời tăm tối của ông. Dunya không chỉ là con, mà còn là niềm an ủi, là lí do để ông tồn tại giữa một đời sống bị xem nhẹ. Khi Dunya bị viên sĩ quan Minsky quyến rũ và đưa đi, bi kịch của Samson Vyrin bắt đầu mở ra như một vết nứt không thể hàn gắn.
Ở Pushkin, hình tượng con người nhỏ bé được nhìn bằng cái nhìn nhân đạo, điềm tĩnh và thấm thía. Samson Vyrin không phản kháng dữ dội, không gào thét, không nổi loạn. Ông chỉ lặng lẽ đi tìm con, lặng lẽ chịu nhục, rồi lặng lẽ trở về trong tuyệt vọng. Cái chết của ông – một cái chết cô đơn, âm thầm – không gây chấn động xã hội, nhưng lại gây chấn động lương tri người đọc. Pushkin không lên án trực tiếp viên sĩ quan hay xã hội, ông chỉ kể lại câu chuyện bằng giọng điệu tưởng như bình thản, để từ đó nỗi đau tự nó cất tiếng. Câu chuyện về người coi trạm vì thế trở thành lời tố cáo nhẹ nhàng mà sâu sắc về một xã hội nơi hạnh phúc của người nhỏ bé dễ dàng bị chà đạp bởi quyền lực và sự vô tâm.
Nếu Pushkin là người mở đường cho hình tượng “con người nhỏ bé” trong văn học Nga, thì Gogol là người đẩy hình tượng ấy đến tận cùng bi kịch và ám ảnh. Akaky Akakievich trong Chiếc áo khoác thậm chí còn nhỏ bé hơn Samson Vyrin. Nếu Samson còn có một mái nhà, một đứa con để yêu thương, thì Akaky gần như không có gì ngoài công việc sao chép văn bản khô khan. Gogol giới thiệu nhân vật của mình bằng một giọng kể vừa hài hước vừa chua chát: cái tên Akaky Akakievich nghe đã thấy buồn cười, cuộc đời ông còn buồn cười hơn. Ông sống lặng lẽ, khiêm nhường đến mức gần như vô hình giữa đám đông công chức. Niềm vui duy nhất của Akaky là những con chữ ông chép lại, một niềm vui nhỏ nhoi đến tội nghiệp.
Bi kịch của Akaky Akakievich bắt đầu từ một điều tưởng như rất nhỏ: chiếc áo khoác. Trong thế giới lạnh lẽo của Petersburg, chiếc áo khoác không chỉ là vật dụng giữ ấm, mà còn là biểu tượng của phẩm giá tối thiểu. Khi chiếc áo cũ rách nát đến mức không thể vá, Akaky phải dành dụm từng đồng, hy sinh từng thú vui nhỏ bé để may một chiếc áo mới. Cả cuộc đời ông dồn lại trong niềm hạnh phúc mong manh ấy. Gogol miêu tả khoảnh khắc Akaky có áo mới bằng một giọng văn vừa ấm áp vừa xót xa: ông bỗng thấy mình như được tái sinh, được công nhận, được nhìn thấy. Nhưng niềm vui ấy quá ngắn ngủi. Chiếc áo bị cướp, và cùng với nó, niềm tin cuối cùng của Akaky vào cuộc đời cũng bị lấy đi.
Khác với Pushkin, Gogol không dừng lại ở bi kịch đời thường, mà đẩy câu chuyện sang một tầng siêu thực. Sau khi chết vì uất ức và lạnh lẽo, hồn ma Akaky Akakievich xuất hiện, đi cướp áo khoác của những người khác, cuối cùng lấy được áo của một viên chức cấp cao từng xua đuổi mình. Chi tiết ấy vừa mang màu sắc huyền ảo, vừa là một sự mỉa mai cay đắng. Chỉ khi trở thành ma, Akaky mới có thể “trả thù”, mới có thể đòi lại thứ mà lúc sống ông không bao giờ được bảo vệ. Tiếng cười trong Chiếc áo khoác vì thế không phải tiếng cười vui, mà là tiếng cười bật ra từ nước mắt, từ sự phi lí của một xã hội chỉ biết cúi đầu trước quyền lực và giẫm đạp lên kẻ yếu.
So sánh Samson Vyrin và Akaky Akakievich, ta thấy hình tượng con người nhỏ bé được phát triển theo chiều sâu ngày càng đau đớn. Nếu ở Pushkin, con người nhỏ bé vẫn còn được đặt trong mối quan hệ gia đình, vẫn còn một điểm tựa tinh thần để yêu thương và hi vọng, thì ở Gogol, con người nhỏ bé bị tước đoạt gần như toàn bộ mối liên hệ nhân bản. Akaky sống cô độc tuyệt đối, chết cũng cô độc, và chỉ sau cái chết mới được “nhìn thấy”. Điều đó cho thấy cái nhìn ngày càng bi quan của văn học Nga về số phận con người trong xã hội quan liêu, vô cảm.
Tuy nhiên, đằng sau sự bi quan ấy là một tinh thần nhân đạo sâu sắc. Cả Pushkin và Gogol đều không coi thường nhân vật của mình. Trái lại, họ nâng những con người nhỏ bé ấy lên thành trung tâm của tác phẩm, buộc người đọc phải chú ý, phải lắng nghe. Pushkin dùng giọng kể giản dị, giàu chất trữ tình để khơi dậy lòng trắc ẩn. Gogol dùng giễu nhại, phóng đại, thậm chí kì quái để lật mặt sự phi nhân của xã hội. Hai con đường khác nhau, nhưng cùng dẫn đến một mục đích: bảo vệ phẩm giá con người, dù là nhỏ bé nhất.
Hình tượng con người nhỏ bé từ Người coi trạm đến Chiếc áo khoác không chỉ là hình tượng văn học, mà còn là một quan niệm nghệ thuật mang tính cách mạng. Nó phá vỡ truyền thống chỉ ca ngợi anh hùng, quý tộc, vĩ nhân, để hướng ánh nhìn vào những con người bị bỏ quên. Chính từ hình tượng ấy, văn học Nga sau này mới có thể sản sinh ra những kiệt tác của Dostoevsky, Tolstoy, Chekhov – nơi con người, dù thấp hèn hay cao quý, đều được nhìn như một thế giới nội tâm phức tạp và đáng trân trọng.
Ngày nay, đọc lại Người coi trạm và Chiếc áo khoác, ta không chỉ đọc một câu chuyện của thế kỉ XIX, mà còn đọc chính thời đại của mình. Vẫn còn đó những Samson Vyrin bị tước đoạt hạnh phúc, những Akaky Akakievich bị nghiền nát bởi guồng máy vô cảm. Văn học, bằng việc kể lại những câu chuyện ấy, không đưa ra lời giải dễ dãi, nhưng đặt ra một câu hỏi day dứt: xã hội sẽ đi về đâu nếu những con người nhỏ bé mãi mãi không được lắng nghe?
Từ người coi trạm của Pushkin đến chiếc áo khoác của Gogol là một hành trình nghệ thuật ngắn về thời gian nhưng dài về chiều sâu tư tưởng. Đó là hành trình mà ở cuối con đường, người đọc buộc phải cúi đầu trước nỗi đau của những phận người nhỏ bé, và tự hỏi mình đã sống, đã nhìn, đã yêu thương như thế nào trong một thế giới còn quá nhiều lạnh lẽo. Và chính ở đó, văn học hoàn thành sứ mệnh cao cả nhất của mình: đánh thức lòng người.
