Đánh giá nghệ thuật xây dựng tình huống của tác giả Nguyễn Minh Châu ở đoạn trích Phiên chợ Giát

Đề bài: Anh/ chị hãy viết bài văn nghị luận phân tích, đánh giá nghệ thuật xây dựng tình huống của tác giả Nguyễn Minh Châu ở đoạn trích Phiên chợ Giát

(Lược phần đầu: Lão Khúng là người dân đầu tiên lên khai phá vùng đất mới, và con bò Khoang Đen gắn bó với gia đình lão từ những ngày đầu vất vả, khó khăn ấy. Tuy nhiên, nay con bò đã già, dù cả gia đình đều quyến luyến nó, nhưng lão đành phải bán đi. Trên đường đưa con bò xuống thị trấn Cầu Giát để bán, nhân tiện thăm đứa con gái đang trọ học ở đấy, lão đi đến một quyết định…)

Thế rồi đột nhiên lão Khúng đi đến một cái quyết định đầy điên rồ: lão quyết định giải thoát cho con vật! Tự nhiên lão thấy lão đang làm một công việc vô cùng nhân đạo. Cả một đời con vật nai lưng ra kéo cày để nuôi sống gia đình lão, và bây giờ lão đền ơn trả nghĩa cho con vật bằng việc đem bán nó cho người ta giết thịt? Lão thấy lão không còn là giống người nữa…

[…]

Lão nhảy xuống, đi đến bên cạnh con vật, đặt cả hai bàn tay lên cái cổ sần sùi đang đầy hơi sương lẫn mồ hôi, lão vỗ vỗ con vật một hồi rồi cầm cái ách đặt xuống bên cạnh hai chân trước của nó. Con vật ngẩng cao cổ, thè lưỡi liếm lên vai, lên cổ lão, mỗi lần cái lưỡi mềm và ram ráp đụng vào da thịt, lão lại sởn gai ốc, tưởng như con vật đã cảm thấy được lão đang nghĩ gì; đang toan tính những gì; lão đang cởi ách suốt đời cho nó! Lão Khúng tự nhiên trở nên vội vã, lão kéo chiếc xe sang bên vệ đường, đem giấu sau những đám bờ bụi lúp xúp lẫn những tảng đá rồi trở về bên con vật đang đứng đó, nguyên tại chỗ. – Nào, bây giờ thì tao giải thoát cho mày, lão lầm rầm nói với con vật thân yêu bằng cái giọng hơi cau có, mày hầu tao thế là đủ rồi đấy con ạ, bây giờ thì mày hãy đi đi, hãy vào rừng mà sống, cỏ đấy, cỏ trong rừng thiếu gì, mày ăn suốt đời không hết, khát thì có nước suối. Ở đây đi sâu vào bên trong sẽ có một bầy bò hoang. Chúng nó sướng như những bà hoàng, ông hoàng giữa núi non, cây cỏ, chẳng bao giờ phải kéo cày, kéo xe… Hãy đi đi, nào!

Lão cuộn vào năm ngón tay trái cái dây chão đã được tháo ra khỏi mũi con Khoang Đen, dùng đầu dây đánh một cái thật đau vào bên hông, bắt nó phải chạy té vào rừng. Con đường đi đến thế giới tự do của con Khoang Đen thật chẳng khác nào con đường đi đày. Sau lưng nó, lão Khúng lúc nào cũng hầm hầm hè hè giơ cao thanh roi sẵn sàng quất vào mông đến đau điếng nếu nó dừng lại, hoặc ngoái nhìn trở lại.

Cuộc xua đuổi cứ thế diễn ra lặng lẽ giữa đêm trường. Càng xua được con vật dẫn mình vào giữa rừng sâu và càng xa con đường “bò lăn” ở ngoài kia, lão Khúng càng thấy yên tâm, lại thấy có một cái gì khoái lạc, tự thỏa mãn, chẳng lẽ lão cảm thấy được lão đang xua đuổi cái số phận quá đỗi nhọc nhằn của lão ra khỏi ra khỏi đời lão, cái số phận nửa người nửa con vật?

[…]

Sau khi xua được con vật sang bên kia sườn núi đá (…) thì lão Khúng đột ngột quay lưng lại phía nó. Không nói thêm một lời nào, lão bỏ đi, mất hút vào đêm tối. Lão trở về bên chiếc xe bò khi màn đêm đã nhợt trắng. Lão biết rằng từ đây trở đi chỉ còn một phần ba đường đất và đường sá cũng đỡ khốn khổ hơn.

(Lược một đoạn: Lão Khúng thay con bò, tự mình kéo chiếc xe về thị trấn Cầu Giát).

Lão Khúng đi thẳng đến trước một gian phòng cuối dãy mà lão vẫn quen thuộc, ở đấy con gái lão ở chung với mấy cô bạn học lớp dưới. Gian phòng của con lão khóa kín cửa. Lão đang toan gỡ đống củi xuống trước cửa phòng con gái lão thì tự nhiên lão ngớ người ra: lão vừa nhìn thấy

 

một con bò đang nằm nhai cỏ bên vạt sân bóng chuyền của đám con gái ở bên hồi nhà. Ngay lập tức lão giật nảy mình sực nhận ra đích thị là nó, con Khoang Đen của nhà lão, cái con Khoang Đen mà trong đêm khuya khoắt lão đã đích thân dắt vào tận trong rừng thật sâu, rồi lại còn dùng roi vọt đánh đập vô cùng tàn nhẫn để xua nó đi về với cuộc sống tự do.

Con vật ngước cặp mắt đầy nhẫn nhục và sầu não lên nhìn lão Khúng. Đó là cái nhìn của một sinh vật tự nguyện chấp nhận số phận. Đứng lặng thinh bên chiếc xe chất đầy củi mà lão đã thay nó toát mồ hôi một mình kéo về được đến đây, lão Khúng cũng chả biết nói gì với con vật, lại càng không thể tránh móc, lão chỉ đưa mắt nhìn người bạn đời làm ăn thân thiết bằng cái nhìn cũng đầy sầu não và phiền muộn.

(Trích Phiên chợ Giát, Nguyễn Minh Châu, in trong Nguyễn Minh Châu – Tác phẩm chọn lọc, NXB Giáo dục Việt Nam, TP.HCM, 2009, Tr.231-237)

Bài làm Đánh giá nghệ thuật xây dựng tình huống của tác giả Nguyễn Minh Châu ở đoạn trích Phiên chợ Giát

I. Mở bài

• Giới thiệu ngắn gọn về Nguyễn Minh Châu – “người mở đường tinh anh và tài năng” cho văn học đổi mới sau 1975, với những truyện ngắn thế sự giàu chất triết luận.

• Giới thiệu truyện ngắn Phiên chợ Giát (1989), in trong tập Cỏ lau.

• Dẫn vào vấn đề: Nghệ thuật xây dựng tình huống truyện là một thành công nổi bật của Nguyễn Minh Châu, đặc biệt trong đoạn trích khi lão Khúng quyết định trả tự do cho con Khoang Đen.

Trong dòng chảy văn học Việt Nam sau 1975, Nguyễn Minh Châu được xem là “người mở đường tinh anh và tài năng” với những trang viết thế sự, đời thường đầy trăn trở nhân sinh. Nếu ở giai đoạn trước, ông tập trung khắc họa hình tượng người lính trong chiến tranh, thì sau 1975, ngòi bút của ông dũng cảm đi sâu vào số phận con người trong đời sống hậu chiến với nhiều vấn đề đạo đức, triết lý. Truyện ngắn Phiên chợ Giát (1989) là một tác phẩm tiêu biểu cho phong cách ấy. Đoạn trích về lão Khúng và con bò Khoang Đen đã để lại dấu ấn đặc biệt bởi nghệ thuật xây dựng tình huống truyện độc đáo: bất ngờ, kịch tính, chứa đựng nhiều ý nghĩa nhân sinh sâu sắc. Chính qua tình huống này, Nguyễn Minh Châu đã không chỉ kể một câu chuyện về con người và con vật mà còn gợi ra những suy tư về thân phận, tự do và nhân tính.

II. Thân bài

1.  Khái quát về tác giả, tác phẩm:

–   Tác giả: Nguyễn Minh Châu là “người mở đường tinh anh và tài năng” cho văn học Việt Nam sau 1975. Truyện ngắn của ông thường tập trung vào các đề tài thế sự, đời thường, với nhiều trăn trở đổi mới về bút pháp. Các truyện ngắn tiêu biểu của ông: Mảnh trăng cuối rừng, Bến quê, Chiếc thuyền ngoài xa,…

–   Tác phẩm: Truyện ngắn “Phiên chợ Giát” sáng tác năm 1989, in trong tập “Cỏ lau”, do NXB Tác phẩm mới ấn hành cùng năm.

2.  Tình huống truyện:

Tình huống của đoạn trích chính là sự kiện lão Khúng quyết định trả tự do cho con Khoang Đen và xua nó về với rừng già.

3.  Phân tích, đánh giá tình huống truyện:

a. Đây là một tình huống bất ngờ:

–  Lão Khúng vốn định đem con Khoang Đen xuống chợ Giát để bán cho người ta giết thịt, bởi con bò nay đã già, không còn sức lao động.

–   Việc quyết định thả tự do cho một con bò quả là một hành động hiếm gặp, và những suy nghĩ của lão Khúng hẳn cũng khiến người đọc ngỡ ngàng: Cả một đời con vật nai lưng ra kéo cày để nuôi sống gia đình lão, và bây giờ lão đền ơn trả nghĩa cho con vật bằng việc đem bán nó cho người ta giết thịt? Lão thấy lão không còn là giống người nữa; Nào, bây giờ thì tao giải thoát cho mày, lão lầm rầm nói với con vật thân yêu bằng cái giọng hơi cau có, mày hầu tao thế là đủ rồi đấy con ạ. Tuy chỉ là một lão nông dân, nhưng lão Khúng lại có những suy nghĩ rất nhân văn, rất sâu sắc.

–   Hành trình thả con vật về với tự do cũng thật khác thường, nó là một cuộc “xua đuổi”, kẻ được giải thoát thì có vẻ không hề tự nguyện, không hề hào hứng chút nào: Con đường đi đến thế giới tự do của  con Khoang Đen thật chẳng khác nào con đường đi đày. Sau lưng nó, lão Khúng lúc nào cũng hầm hầm hè hè giơ cao thanh roi sẵn sàng quất vào mông đến đau điếng nếu nó dừng lại, hoặc ngoái nhìn trở lại.

b. Đây là một tình huống chứa đựng nhiều ý nghĩa:

–   Qua tình huống này, ta thấy được vẻ đẹp tâm hồn của lão Khúng: một người nông biết quý trọng công ơn, sức lao động mà con vật đã bỏ ra; biết yêu mến con vật như một người bạn, vì nó đã đồng hành cùng lão qua bao khó khăn vất vả; biết nghĩ cách để trả ơn cho nó: lão không nghĩ đến việc bán con bò để lấy tiền, mà quyết định thả nó về với rừng già, để nó được sống những tháng ngày nhàn rỗi, sung sướng.

–  Hành trình con bò Khoang Đen về rừng cũng là một ẩn dụ về hành trình đến với tự do của con người. Con người đôi khi cũng không dám từ bỏ lối sống nô lệ cũ để đến với tự do, bởi như vậy, người ta sẽ phải bước ra ngoài cái vòng an toàn vốn có để đối diện với những điều mới mẻ, những điều còn chưa biết.

–  Và rồi cũng như con Khoang Đen, rất nhiều người, vì sợ hãi những điều chưa biết, vì không đủ bản lĩnh để sống cho ra sống cái cuộc đời mình, đã chối bỏ tự do của bản thân, tình nguyện chui trở lại vào cái ách nô lệ ngày trước.

III. Kết bài

• Khẳng định: Tình huống truyện trong đoạn trích Phiên chợ Giát là minh chứng tiêu biểu cho nghệ thuật truyện ngắn Nguyễn Minh Châu: độc đáo, giàu kịch tính, gợi mở nhiều suy ngẫm triết lý.

• Ý nghĩa: không chỉ phản ánh số phận con người nông dân sau chiến tranh mà còn khẳng định giá trị nhân bản, khát vọng tự do và sự tri ân với lao động.

• Đặt trong tổng thể văn xuôi đổi mới, đây là một tình huống giàu sức ám ảnh, góp phần khẳng định tài năng và vị trí của Nguyễn Minh Châu trong văn học Việt Nam hiện đại.

Đoạn trích trong Phiên chợ Giát đã chứng tỏ tài năng bậc thầy của Nguyễn Minh Châu trong nghệ thuật xây dựng tình huống truyện ngắn. Từ một sự việc tưởng chừng đơn giản – bán một con bò già, ông đã tạo nên một tình huống đầy bất ngờ, giàu kịch tính và ám ảnh, qua đó khắc họa được vẻ đẹp nhân tính, tình thương của con người, đồng thời mở ra những tầng ý nghĩa triết lý về tự do và số phận. Tình huống truyện không chỉ khiến câu chuyện thêm hấp dẫn mà còn trở thành điểm tựa để nhà văn gửi gắm cái nhìn nhân văn sâu sắc. Đặt trong bối cảnh văn xuôi Việt Nam thời kỳ đổi mới, đây là một sáng tạo nghệ thuật đặc sắc, góp phần khẳng định vị trí Nguyễn Minh Châu như một cây bút lớn, luôn day dứt đi tìm “hạt ngọc ẩn giấu” trong tâm hồn con người.